ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ૨૦૨૩: IPC vs BNS સંપૂર્ણ તફાવત | Murder, Theft, & All Sections Guide (2026 Updated)

ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ૨૦૨૩: જૂના કાયદા (IPC, CrPC, Evidence Act) અને નવા કાયદા વચ્ચેનો સંપૂર્ણ તફાવત | પોલીસ અને GPSC પરીક્ષા માટેની માસ્ટર ગાઇડ | EduStepGujarat

જાન્યુઆરી ૦૫, ૨૦૨૬

નમસ્કાર મિત્રો! "જે બદલાતો નથી, તે સમયની સાથે ફેંકાઈ જાય છે." આ વાત ભારતના કાયદાકીય ઇતિહાસમાં સાચી સાબિત થઈ છે. ૧૫૦ વર્ષ જૂના બ્રિટિશકાળના કાયદાઓને અલવિદા કહીને, ભારતે પોતાની માટીની સુગંધ ધરાવતા ત્રણ નવા ફોજદારી કાયદા—Bharatiya Nyaya Sanhita (BNS Full Form), ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS), અને ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ (BSA)—ને અપનાવ્યા છે. આ પરિવર્તન માત્ર નામનું નથી, પણ ન્યાયિક વ્યવસ્થાના મૂળભૂત માળખાનું છે. આજના આ સુપર-ડિટેલ્ડ આર્ટિકલમાં, આપણે જૂના અને નવા કાયદા વચ્ચેનો એકેએક તફાવત બારીકાઈથી સમજીશું, જેમાં IPC new name, BNS total sections, Murder section in BNS act અને Difference between CrPC and BNSS જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. આ પોસ્ટ આવનારી પોલીસ કોન્સ્ટેબલ, PSI અને GPSC પરીક્ષાઓ માટે 'બ્રહ્માસ્ત્ર' સમાન છે.

📰 વિભાગ-૧: ત્રણ નવા કાયદાનો પરિચય અને પાયાનો તફાવત

જૂના કાયદાઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય 'સજા' આપવાનો હતો, જ્યારે નવા કાયદાઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય 'ન્યાય' આપવાનો અને તે પણ ઝડપી આપવાનો છે.

જૂનો કાયદો (બ્રિટિશકાળ)	નવો કાયદો (અમૃતકાળ)	કુલ કલમો (જૂની/નવી)	મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય
Indian Penal Code (IPC), 1860	Bharatiya Nyaya Sanhita (BNS), 2023	૫૧૧ / ૩૫૮	ગુનાની વ્યાખ્યા અને સજા નક્કી કરવી.
Code of Criminal Procedure (CrPC), 1973	Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita (BNSS), 2023	૪૮૪ / ૫૩૧	પોલીસ અને કોર્ટની પ્રક્રિયા (ધરપકડ, તપાસ).
Indian Evidence Act (IEA), 1872	Bharatiya Sakshya Adhiniyam (BSA), 2023	૧૬૭ / ૧૭૦	કોર્ટમાં પુરાવા રજૂ કરવાની પદ્ધતિ.

📰 વિભાગ-૨: IPC વિ. BNS - મહત્વના ગુનાઓમાં થયેલા ફેરફાર (વિગતવાર સમજૂતી)

આ વિભાગ પરીક્ષા માટે સૌથી મહત્વનો છે. અહીં આપણે જોઈશું કે Murder punishment in BNS, Theft (Chori section BNS) અને અન્ય BNS Important Section ને કઈ રીતે બદલવામાં આવ્યા છે.

ગુનો (Offence)	જૂની કલમ (IPC)	નવી કલમ (BNS)	થયેલ મહત્વનો ફેરફાર / નોંધ
હત્યા (Murder)	IPC 302	BNS 103	મોબ લિંચિંગ (ટોળા દ્વારા હત્યા) ને પણ આમાં આવરી લેવામાં આવ્યું છે, જેમાં મૃત્યુદંડની જોગવાઈ છે.
દેશદ્રોહ (Sedition)	IPC 124A	BNS 152	'દેશદ્રોહ' શબ્દ હટાવીને તેને 'ભારતની એકતા અને અખંડિતતા સામેના ગુના' તરીકે નવેસરથી વ્યાખ્યાયિત કરાયો છે.
બળાત્કાર (Rape)	IPC 375, 376	BNS 63, 64	૧૮ વર્ષથી ઓછી વયની સગીરા સાથે બળાત્કાર માટે મૃત્યુદંડ અથવા આજીવન કેદની જોગવાઈ.
ચોરી (Theft)	IPC 378	BNS 303	નાની ચોરીઓ માટે 'સામુદાયિક સેવા' (Community Service) નો નવો ખ્યાલ ઉમેરાયો છે.
ગેરકાયદે અટકાયત (Wrongful Confinement)	IPC 340	BNS 127	અન્ય વ્યક્તિને ખોટી રીતે રોકવા અંગેની જોગવાઈ કલમ ૧૨૭ માં છે.
ખોટા દસ્તાવેજ (Forgery)	IPC 463	BNS 336	ફોર્જરી અંગેની સજાની જોગવાઈ હવે કલમ ૩૩૬ હેઠળ આવશે.

📰 વિભાગ-૩: BNS માં ઉમેરાયેલા તદ્દન નવા ગુનાઓ અને ખ્યાલો

આ કાયદાની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેણે આજના સમયની જરૂરિયાત મુજબ નવા ગુનાઓને વ્યાખ્યાયિત કર્યા છે, જે IPC માં નહોતા. નીચે તેનું વિગતવાર ટેબલ આપેલ છે:

નવો ખ્યાલ / ગુનો	વિગતવાર સમજૂતી
સામુદાયિક સેવા (Community Service)	પ્રથમ વખત નાના ગુનાઓ (જેમ કે રૂ. ૫૦૦૦ થી ઓછી ચોરી) માટે જેલને બદલે સમાજસેવા કરવાની સજા દાખલ કરવામાં આવી છે.
આતંકવાદની વ્યાખ્યા (Terrorism)	પ્રથમ વખત મુખ્ય કાયદામાં આતંકવાદને સ્પષ્ટ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરાયો છે (કલમ ૧૧૩). દેશની આર્થિક સુરક્ષાને નુકસાન પહોંચાડવું એ પણ આતંકવાદ ગણાશે.
સંગઠિત ગુનાખોરી (Organized Crime)	સિન્ડિકેટ, માફિયા કે ગેંગ દ્વારા આચરવામાં આવતા ગુનાઓ (ખંડણી, લેન્ડ ગ્રેબિંગ) માટે કલમ ૧૧૧ હેઠળ કડક જોગવાઈઓ છે.
ખોટા વચનથી જાતીય સંબંધ	લગ્નનું, નોકરીનું કે પ્રમોશનનું ખોટું વચન આપીને મહિલા સાથે શારીરિક સંબંધ બાંધવો એ હવે BNS હેઠળ ગુનો ગણાશે.

📰 વિભાગ-૪: ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં ઝડપ અને ડિજિટલાઇઝેશન (BNSS અને BSA)

માત્ર ગુનાની વ્યાખ્યા જ નહીં, તપાસ અને કોર્ટની પ્રક્રિયા પણ બદલાઈ છે. આ વિભાગ Electronic evidence in BNS અને પ્રોસીજર માટે અત્યંત મહત્વનો છે.

• Zero FIR: હવે કોઈપણ પોલીસ સ્ટેશનમાં ફરિયાદ નોંધાવી શકાશે (Zero FIR), ભલે ગુનો તે વિસ્તારમાં ન બન્યો હોય.
• ડિજિટલ પુરાવા (Electronic Evidence): SMS, WhatsApp ચેટ, ઇમેઇલ અને સીસીટીવી ફૂટેજને હવે 'પ્રાથમિક પુરાવા' તરીકે સત્તાવાર માન્યતા મળી છે (Bharatiya Sakshya Adhiniyam હેઠળ).
• ફોરેન્સિક તપાસ ફરજિયાત: ૭ વર્ષથી વધુ સજાવાળા ગંભીર ગુનાઓમાં ફોરેન્સિક ટીમની મુલાકાત અને પુરાવા એકત્ર કરવા ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યા છે.
• સમયમર્યાદા (Timelines): પોલીસે ૯૦ દિવસમાં ચાર્જશીટ દાખલ કરવી પડશે. કોર્ટે દલીલો પૂરી થયાના ૩૦ દિવસમાં ચુકાદો આપવો પડશે.

📰 વિભાગ-૫: મહિલાઓ અને બાળકો માટે વિશેષ જોગવાઈઓ (વિગતવાર)

BNS સંહિતામાં મહિલાઓ અને બાળકો વિરુદ્ધના ગુનાઓને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે. આ પ્રકરણને કાયદાની શરૂઆતમાં જ (Chapter 5) સ્થાન મળ્યું છે.

સગીરા સાથે બળાત્કાર: ૧૮ વર્ષથી ઓછી વયની બાળકી સાથે બળાત્કારના કેસમાં આજીવન કેદ અથવા મૃત્યુદંડની જોગવાઈ છે (BNS Section 65).

ગેંગરેપ: સગીર વયની બાળકી સાથે ગેંગરેપના કેસમાં હવે મૃત્યુદંડ સુધીની સજાની જોગવાઈ કડક બનાવી છે (BNS Section 70).

પીડિતાનું નિવેદન: શક્ય હોય ત્યાં સુધી મહિલા પોલીસ અધિકારી દ્વારા જ અને જો શક્ય હોય તો પીડિતાના ઘરે જઈને અથવા તેમની સગવડ મુજબ નિવેદન લેવાનું રહેશે.

BNS Adultery Section: નવા કાયદામાં વ્યભિચાર (Adultery) જેવી જૂની કલમો (IPC 497) ને દૂર કરવામાં આવી છે.

📊 તમારો કિંમતી અભિપ્રાય જણાવો: શું ભારત હવે બદલાઈ રહ્યું છે?

તમારો અભિપ્રાય જણાવો (Poll): નવા કાયદા (BNS) વિશે તમે શું વિચારો છો?

ખૂબ જ આવકારદાયક અને જરૂરી નિર્ણય છે.
નિર્ણય સારો છે, પણ અમલીકરણમાં મુશ્કેલી પડી શકે.
બ્રિટિશ સમયના જૂના કાયદાઓ જ બરાબર હતા.
હજુ આ વિશે વધુ સ્પષ્ટતા અને જાણકારીની જરૂર છે.

*નોંધ: તમારો એક મત અમને વધુ સારું કન્ટેન્ટ બનાવવામાં મદદ કરે છે.*

🏁 નિષ્કર્ષ (Conclusion): ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ૨૦૨૩ એ માત્ર કાયદાનું પુસ્તક નથી, પણ તે એક નવા, આધુનિક અને ન્યાયપ્રિય ભારતનું પ્રતિબિંબ છે. IPC ની જટિલતાઓ અને બ્રિટિશ માનસિકતાને દૂર કરી, આ નવા કાયદા નાગરિકોને કેન્દ્રમાં રાખે છે. પરીક્ષાની દ્રષ્ટિએ, જૂની અને નવી કલમોનો તુલનાત્મક અભ્યાસ અને 'સામુદાયિક સેવા' જેવા નવા ખ્યાલોને સમજવા ખૂબ જરૂરી છે.

❓ પ્રશ્નોત્તરી (Quiz - MCQ Series):

૧. ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC) ની જગ્યાએ કયો નવો કાયદો અમલમાં આવ્યો છે?

૨. BNS ૨૦૨૩ માં કુલ કેટલી કલમો છે? (How many sections in BNS)

૩. 'સામુદાયિક સેવા' ની સજા કયા પ્રકારના ગુનાઓ માટે દાખલ કરવામાં આવી છે?

૪. નવા કાયદા મુજબ, ખૂન (Murder) માટે કઈ કલમ હેઠળ સજાની જોગવાઈ છે?

૫. BNS નું ફૂલ ફોર્મ શું થાય છે? (What is BNS full form)

• 🔥 EduStepGujarat ટ્રેન્ડિંગ સેક્શન - અત્યારે જ વાંચો:

  • ભારતીય બંધારણની ૧૨ અનુસૂચિઓ યાદ રાખવાની સરળ ટ્રીક
  • ​ગુજરાત પોલીસ કોન્સ્ટેબલ નવો સિલેબસ ૨૦૨૫: સંપૂર્ણ વિગત
  • ​પાટણ જિલ્લાનો ઇતિહાસ અને સાંસ્કૃતિક વારસો
  • ​ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ૨૦૨૬ - સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
  • Daily Current Affairs માહિતી મેળવો 
  • ગુજરાતના અન્ય જિલ્લાઓની માહિતી
  • ભારતનું બંધારણ
  • સામાન્ય વિજ્ઞાન:એસિડ અને બેઝ વચ્ચેનો તફાવત
  • ​ચૂંટણી કાર્ડ ડાઉનલોડ કરવાની નવી પ્રોસેસ ૨૦૨૬

  નવી અપડેટ્સ માટે અત્યારે જ જોડાઓ:

  Join WhatsApp Join Telegram