ભારતનો ઇતિહાસ: બ્રિટિશ સત્તાનો ઉદય, ૧૮૫૭નો મહાવિપ્લવ, આઝાદીનો જંગ અને નૂતન ભારતનું નિર્માણ (સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા)
૧. પ્રસ્તાવના: EduStepGujarat ઇતિહાસ વિશેષ
નમસ્કાર મિત્રો, EduStepGujarat હંમેશા વિદ્યાર્થીઓને શ્રેષ્ઠ અને ઊંડાણપૂર્વકનું મટીરીયલ આપવા માટે કટિબદ્ધ છે. ભારતનો આધુનિક ઇતિહાસ એ સંઘર્ષ, બલિદાન અને રણનીતિઓની ગાથા છે. વેપારી તરીકે આવેલી બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની કઈ રીતે ભારતની ભાગ્યવિધાતા બની અને કઈ રીતે ભારતના પનોતા પુત્રોએ આઝાદીની મશાલ જલાવી, તેની ઝીણવટભરી વિગતો આ લેખમાં અમે સમાવી છે. આ પોસ્ટ ખાસ કરીને GPSC, TET, TAT અને પોલીસ ભરતીના ઉમેદવારો માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.
૨. ૧૮૫૭નો પ્રથમ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ: કારણો અને રણસંગ્રામ
૧૮૫૭નો વિપ્લવ એ ભારતીય માનસમાં વર્ષોથી દબાયેલા જ્વાળામુખીનું પ્રસ્ફુટન હતું. તેને માત્ર 'સૈનિક વિદ્રોહ' કહેવો એ અન્યાય છે, કારણ કે તેમાં રાજાઓ, ખેડૂતો અને સામાન્ય જનતા પણ જોડાઈ હતી.
• વિપ્લવના ગૂઢ કારણો:
- રાજકીય અસંતોષ: લોર્ડ ડેલહાઉસીની 'ખાલસા નીતિ' એ રાજાઓમાં અસુરક્ષાની ભાવના જન્માવી. નાના સાહેબ પેશ્વાનું પેન્શન બંધ કરવું અને મુઘલ બાદશાહ બહાદુરશાહ ઝફરના વંશજોને લાલ કિલ્લો ખાલી કરવાનો આદેશ મળતા મુસ્લિમ પ્રજામાં પણ રોષ વ્યાપ્યો.
- આર્થિક શોષણ: ઈંગ્લેન્ડના ઉદ્યોગોને ટકાવવા ભારતના હસ્તકળા ઉદ્યોગોને તોડી પાડવામાં આવ્યા. ખેડૂતો પાસેથી ૫૦% થી ૬૦% સુધી મહેસૂલ વસૂલવામાં આવતું.
- ધાર્મિક હસ્તક્ષેપ: ખ્રિસ્તી મિશનરીઓ દ્વારા ધર્માંતરણની પ્રવૃત્તિઓ અને સૈનિકોને સમુદ્ર પાર (કાળા પાણી) મોકલવાની જીદ, જે તે સમયના હિન્દુ ધર્મ મુજબ પાપ મનાતું હતું.
- તાત્કાલિક કારણ (The Spark): બરાકપુર છાવણીમાં ૨૯ માર્ચ, ૧૮૫૭ ના રોજ મંગલ પાંડે એ ગાય અને ડુક્કરની ચરબીવાળી કારતુસ વાપરવાનો ઇનકાર કર્યો અને લેફ્ટનન્ટ બાગ પર ગોળી ચલાવી. આ ઘટનાએ વિપ્લવની જ્વાળા ભડકાવી.
• વિપ્લવના મુખ્ય યુદ્ધો અને ઘટનાઓ:
વિપ્લવ દરમિયાન દિલ્હી, કાનપુર, લખનૌ અને ઝાંસીમાં ભીષણ યુદ્ધો થયા. રાણી લક્ષ્મીબાઈએ અંગ્રેજ અધિકારી હ્યુરોઝ સામે લડતા લડતા વીરગતિ પ્રાપ્ત કરી. તાત્યા ટોપેએ ગેરીલા યુદ્ધ (છાપામાર પદ્ધતિ) દ્વારા અંગ્રેજોને હંફાવ્યા. જોકે, શસ્ત્રોની અછત અને ગદ્દારીને કારણે વિપ્લવ સફળ ન થઈ શક્યો, પણ તેણે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના પાયા હલાવી નાખ્યા.
૩. ૧૮૫૮નો ભારત સરકારનો ધારો: નવી શાસન વ્યવસ્થા
વિપ્લવ શાંત થયા પછી બ્રિટિશ સરકારે ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીને બરખાસ્ત કરી શાસન સીધું પોતાના હાથમાં લીધું.
- મહારાણી વિક્ટોરિયાનો ઢંઢેરો: ૧ નવેમ્બર, ૧૮૫૮ ના રોજ અલ્હાબાદ ખાતે લોર્ડ કેનિંગે મહારાણીનો ઢંઢેરો વાંચ્યો. જેમાં રાજાઓને દત્તક પુત્ર લેવાની છૂટ અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની ખાતરી અપાઈ.
- પદનું પરિવર્તન: ગવર્નર જનરલ હવેથી 'વાયસરોય' (તાજના પ્રતિનિધિ) બન્યા. લોર્ડ કેનિંગ ભારતના પ્રથમ વાયસરોય બન્યા.
- ભારત મંત્રી (Secretary of State): લંડનમાં ભારતની બાબતો સંભાળવા ૧૫ સભ્યોની 'ઇન્ડિયા કાઉન્સિલ' અને તેના વડા તરીકે ભારત મંત્રીની નિમણૂક થઈ.
૪. સ્વતંત્રતા ચળવળ: અહિંસા અને ક્રાંતિનો સમન્વય
આઝાદીની લડત કોઈ એક દિવસની ઘટના નહોતી, પણ અનેક દાયકાઓની તપસ્યા હતી.
• શરૂઆત અને કોંગ્રેસની સ્થાપના (૧૮૮૫):
નિવૃત્ત અંગ્રેજ અધિકારી એ.ઓ. હ્યુમ ના પ્રયાસોથી ૨૮ ડિસેમ્બર, ૧૮૮૫ ના રોજ મુંબઈની ગોકુલદાસ તેજપાલ સંસ્કૃત પાઠશાળામાં ઇન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસની સ્થાપના થઈ. પ્રથમ પ્રમુખ વ્યોમેશચંદ્ર બેનર્જી હતા.
• મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ અને મહાનુભાવો:
- બાલ ગંગાધર તિલક: 'સ્વરાજ મારો જન્મસિદ્ધ અધિકાર છે' નો મંત્ર આપી જનતામાં રાષ્ટ્રવાદ જગાડ્યો.
- સ્વદેશી આંદોલન (૧૯૦૫): બંગાળના ભાગલા સામે 'બંગ-ભંગ' ચળવળ શરૂ થઈ.
- ગાંધી યુગ (૧૯૧૫ - ૧૯૪૭): ગાંધીજીના આગમન પછી આંદોલનો જનઆંદોલન બન્યા.
- ચંપારણ અને ખેડા સત્યાગ્રહ: ખેડૂતોના અધિકારો માટે પ્રથમ લડત.
- જલિયાંવાલા બાગ (૧૯૧૯): જનરલ ડાયરે નિર્દોષ લોકો પર ગોળીબાર કર્યો, જેણે આખા દેશને જગાડ્યો.
- દાંડી કૂચ (૧૯૩૦): મીઠાના કાયદાનો ભંગ કરી સવિનય કાનૂન ભંગની લડત શરૂ કરી.
- સુભાષચંદ્ર બોઝ: 'આઝાદ હિન્દ ફોજ' ની રચના કરી 'ચલો દિલ્હી' અને 'તુમ મુજે ખૂન દો, મેં તુમ્હે આઝાદી દૂંગા' ના નારા સાથે સૈન્ય લડત આપી.
૫. આઝાદી પછીનું ભારત અને રજવાડાઓનું વિલીનીકરણ
૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ ના રોજ ભારત આઝાદ થયું, પણ તે ૫૬૨ નાના-મોટા રજવાડાઓમાં વહેંચાયેલું હતું. ભારતને એક રાષ્ટ્ર બનાવવું એ અશક્ય લાગતું કાર્ય હતું.
• સરદાર પટેલ અને વી.પી. મેનન:
ભારતના લોખંડી પુરુષ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ અને તેમના કુશળ સચિવ વી.પી. મેનન એ રાત-દિવસ એક કરીને રાજાઓને સમજાવ્યા. ભાવનગરના નેક નામદાર મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી એ સૌ પ્રથમ પોતાનું રાજ્ય ચરણે ધર્યું. સરદારની મક્કમતાને કારણે માત્ર ત્રણ રાજ્યોમાં જ મુશ્કેલી પડી:
- જૂનાગઢ: નવાબ પાકિસ્તાન ભાગી ગયો, ત્યારબાદ 'આરઝી હકૂમત' (રતુભાઈ અદાણી, શામળદાસ ગાંધી) દ્વારા લડત આપી જૂનાગઢ ભારતનું અંગ બન્યું.
- હૈદરાબાદ: નિઝામે હઠ પકડી, ત્યારે સરદારે 'ઓપરેશન પોલો' (લશ્કરી કાર્યવાહી) દ્વારા તેને ભારત સંઘમાં ભેળવ્યું.
- કાશ્મીર: પાકિસ્તાની કબાલીઓના આક્રમણ સમયે રાજા હરિસિંહે 'જોડાણખત' પર સહી કરી ભારત સાથે જોડાણ કર્યું.
૬. ભારતનું બંધારણ: ઘડતર અને વિશેષતાઓ
ભારતને ચલાવવા માટે એક સર્વગ્રાહી કાયદાકીય માળખાની જરૂર હતી, જેનું સ્વપ્ન સૌ પ્રથમ ૧૯૩૪ માં એમ.એન. રોય (M.N. Roy) એ જોયું હતું.
- બંધારણ સભા: કેબિનેટ મિશન યોજના મુજબ બંધારણ સભાની રચના થઈ. પ્રથમ બેઠક ૯ ડિસેમ્બર, ૧૯૪૬ ના રોજ મળી.
- મુખ્ય સમિતિઓ: મુસદ્દા સમિતિ (Drafting Committee) ના અધ્યક્ષ ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકર હતા, જેમને 'બંધારણના શિલ્પી' કહેવાય છે. કનૈયાલાલ મુનશી (K.M. Munshi) એકમાત્ર ગુજરાતી સભ્ય હતા.
- સમય અને મહેનત: બંધારણ તૈયાર કરવામાં ૨ વર્ષ, ૧૧ મહિના અને ૧૮ દિવસ નો સમય લાગ્યો. કુલ ૧૬૬ બેઠકો યોજાઈ.
- અમલ: ૨૬ નવેમ્બર, ૧૯૪૯ ના રોજ બંધારણ સ્વીકારાયું અને ૨૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૦ ના રોજ તેનો અમલ થયો.
- વિશેષતા: પ્રેમ બિહારી નારાયણ રાયઝાદાએ આખા બંધારણને પોતાના હાથે ઇટાલિક શૈલીમાં લખ્યું હતું.
📊 ૧૮૫૭ના વિપ્લવના મુખ્ય કેન્દ્રો અને રણબંકોરો
| કેન્દ્ર | નેતૃત્વ (ભારતીય) | દબાવનાર અંગ્રેજ અધિકારી |
|---|---|---|
| દિલ્હી | બહાદુરશાહ ઝફર | જોન નિકલ્સન / હડસન |
| કાનપુર | નાના સાહેબ પેશ્વા / તાત્યા ટોપે | કેમ્પબેલ |
| ઝાંસી | રાણી લક્ષ્મીબાઈ | હ્યુરોઝ |
| લખનૌ | બેગમ હજરત મહલ | હેનરી લોરેન્સ |
| બિહાર | કુંવરસિંહ | વિલિયમ ટેલર |
📅 ઐતિહાસિક ટાઈમલાઈન (૧૭૫૭ - ૧૯૫૦)
- 🔹 ૧૭૫૭: પ્લાસીનું યુદ્ધ - સિરાજ-ઉદ-દૌલાની હાર.
- 🔹 ૧૮૫૭: મંગલ પાંડેનો બલિદાન અને ૧૦ મે ના રોજ મેરઠથી વિપ્લવ શરૂ.
- 🔹 ૧૮૮૫: કોંગ્રેસનું પ્રથમ અધિવેશન (મુંબઈ).
- 🔹 ૧૯૦૭: સુરત અધિવેશન - જહાલ અને મવાલના ભાગલા.
- 🔹 ૧૯૧૯: રોલેટ એક્ટ (કાળો કાયદો) અને જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડ.
- 🔹 ૧૯૨૦: અસહકારનું આંદોલન શરૂ.
- 🔹 ૧૯૨૮: સાયમન કમિશનનો વિરોધ અને લાલ લજપતરાયનું શહીદ થવું.
- 🔹 ૧૯૩૦: ૧૨ માર્ચ - દાંડી કૂચની શરૂઆત.
- 🔹 ૧૯૩૧: ગાંધી-ઇરવિન કરાર અને ગોળમેજી પરિષદ.
- 🔹 ૧૯૪૨: ૮ ઓગસ્ટ - હિન્દ છોડો ચળવળનો ઠરાવ.
- 🔹 ૧૯૪૭: ૧૫ ઓગસ્ટ - ભારત આઝાદ થયું.
- 🔹 ૧૯૫૦: ૨૬ જાન્યુઆરી - ભારત પ્રજાસત્તાક બન્યું.
🎯 પરીક્ષાલક્ષી અગત્યના વન-લાઇનર પ્રશ્નો
- સવાલ: 'ઇન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસ' ના પ્રથમ મહિલા પ્રમુખ કોણ હતા?
જવાબ: એની બેસન્ટ (ભારતીય પૂછે તો - સરોજિની નાયડુ). - સવાલ: ગાંધીજીના રાજકીય ગુરુ કોણ હતા?
જવાબ: ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે. - સવાલ: 'બંધારણના આત્મા' તરીકે કોને ઓળખવામાં આવે છે?
જવાબ: આમુખ (અથવા કલમ-૩૨). - સવાલ: આઝાદી પછી સૌ પ્રથમ કયું રાજ્ય ભારત સંઘમાં જોડાયું?
જવાબ: ભાવનગર. - સવાલ: ૧૮૫૭ ના વિપ્લવનું પ્રતીક શું હતું?
જવાબ: રોટી અને લાલ કમળ. - સવાલ: 'નારાયણ હેમચંદ્ર' ગાંધીજીને ક્યાં મળ્યા હતા?
જવાબ: લંડનમાં. - સવાલ: સાયમન કમિશનમાં કેટલા ભારતીય સભ્યો હતા?
જવાબ: શૂન્ય (બધા અંગ્રેજ હતા). - સવાલ: 'જય હિન્દ' નો નારો કોણે આપ્યો હતો?
જવાબ: સુભાષચંદ્ર બોઝ. - સવાલ: હૈદરાબાદને કયા ઓપરેશન દ્વારા ભારતમાં ભેળવવામાં આવ્યું?
જવાબ: ઓપરેશન પોલો. - સવાલ: બંધારણના મુસદ્દા સમિતિના સભ્ય કનૈયાલાલ મુનશીએ કઈ સંસ્થાની સ્થાપના કરી હતી?
જવાબ: ભારતીય વિદ્યા ભવન.
❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (Frequently Asked Questions)
Q1. ૧૮૫૮ ના ધારા પછી ભારતનો વહીવટ કોણ સંભાળતું હતું?
Ans: વાયસરોય અને લંડન સ્થિત ભારત મંત્રી (Secretary of State for India).
Q2. આઝાદીની લડતમાં 'આરઝી હકૂમત' નું શું યોગદાન હતું?
Ans: જૂનાગઢના નવાબ સામે લડીને તેને ભારત સંઘમાં જોડવા માટે રતુભાઈ અદાણી અને શામળદાસ ગાંધીએ આરઝી હકૂમતની સ્થાપના કરી હતી.
Q3. કેબિનેટ મિશન કયા વર્ષે ભારત આવ્યું હતું?
Ans: ઈ.સ. ૧૯૪૬ માં, જેણે બંધારણ સભાની રચનાનો પાયો નાખ્યો.
Q4. લોખંડી પુરુષ સરદાર પટેલે રજવાડાઓના વિલીનીકરણ માટે કયું પત્ર તૈયાર કર્યું હતું?
Ans: 'જોડાણખત' (Instrument of Accession).
✅ નિષ્કર્ષ: ઇતિહાસનું ગૌરવ
આપણો ઇતિહાસ એ માત્ર તારીખો નથી, પણ આપણા પૂર્વજોના લોહી અને પરસેવાની કિંમત છે. ૧૮૫૭ થી ૧૯૫૦ સુધીની આ યાત્રામાં ભારતે અનેક ઉતાર-ચઢાવ જોયા. EduStepGujarat નો પ્રયાસ એ જ છે કે આ માહિતી તમને તમારી પરીક્ષામાં સફળતા અપાવે. ઇતિહાસનો ગહન અભ્યાસ જ તમને આવનારી GPSC અને અન્ય પરીક્ષાઓમાં શ્રેષ્ઠ સ્કોર અપાવી શકે છે. વધુ માહિતી માટે અમારી સાથે જોડાયેલા રહો અને ઓફિશિયલ વેબસાઈટની મુલાકાત લેતા રહો!
- 🏃 પોલીસ ભરતી ૨૦૨૬: શારીરિક કસોટીના કોલ લેટર ડાઉનલોડ કરો
- 📊 GPSC STI પરિણામ: STI વર્ગ-૩ ફાઈનલ કટ-ઓફ અને મેરિટ લિસ્ટ
- 📌 નવો સિલેબસ: પોલીસ કોન્સ્ટેબલ નવો સિલેબસ ૨૦૨૬ - સંપૂર્ણ વિગત
- ⚖️ ભારતીય બંધારણ: બંધારણના મોસ્ટ IMP ૩૦૦+ પ્રશ્નો (PDF)
- ✍️ વ્યાકરણ: ગુજરાતી વ્યાકરણ: તમામ ટોપિક્સ અને ઉદાહરણો
- 🏛️ ઇતિહાસ: ભારત અને ગુજરાતનો ઇતિહાસ - પરીક્ષાલક્ષી મટીરીયલ
- 🧮 ગણિત: ૧ થી ૧૦૦ ના વર્ગ અને ઘન યાદ રાખવાની ટ્રીક
- 🖼️ ભૂગોળ: ગુજરાતની જમીનના પ્રકારો (નકશા સાથે)
- 🌏 ભારતનું બંધારણ: દરેક ભાગની ફ્રી PDF મેળવો
- 🛶યુરોપિયન પ્રજાનું આગમન: પોર્ટુગીઝો અને અંગ્રેજોનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ
- 🗓️ડેલી કરંટ અફેર્સ: દરરોજના મહત્વના સમાચાર
- 🛡️ગુજરાત પોલીસ ભરતી: ૯૫૦ જગ્યાઓ માટે સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો