ગુજરાતની ભૂગોળ: જમીનના પ્રકારો (Types of Soil) | કાપની, કાળી અને રાતી જમીન - પાક અને વિશેષતા
૧. પ્રસ્તાવના: ગુજરાતની ધરતીનું વૈવિધ્ય
નમસ્કાર મિત્રો, EduStepGujarat માં આપનું સ્વાગત છે. કોઈપણ રાજ્યની ખેતીનો આધાર તેની જમીન પર રહેલો હોય છે. ગુજરાતમાં વિવિધ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિને કારણે અલગ-અલગ ૭ થી ૮ પ્રકારની જમીન જોવા મળે છે. પોલીસ કોન્સ્ટેબલ, તલાટી અને ફોરેસ્ટ ગાર્ડની પરીક્ષામાં જમીનના પ્રકારો અને તેની વિશેષતાઓ વિશે વારંવાર પ્રશ્નો પૂછાય છે. આજે આપણે આ જમીનો વિશે ઊંડાણપૂર્વક અને વિગતવાર માહિતી મેળવીશું.
૨. ગુજરાતની જમીનના ૭ મુખ્ય પ્રકારો (Master Table)
| જમીનનો પ્રકાર | મુખ્ય વિસ્તાર (Districts) | મુખ્ય પાક / વિશેષતા |
|---|---|---|
| કાપની જમીન (Alluvial Soil) | મધ્ય અને ઉત્તર ગુજરાત (સૌથી વધુ વિસ્તાર) | ઘઉં, ડાંગર, તમાકુ (સૌથી ફળદ્રુપ) |
| કાળી જમીન (Black Soil / Regur) | સુરત, ભરૂચ, વડોદરા, સૌરાષ્ટ્ર | કપાસ, શેરડી (ભેજ સંગ્રહ શક્તિ વધુ) |
| રાતી જમીન (Red Soil) | સાબરકાંઠા, અરવલ્લી, પંચમહાલ | મગફળી, મકાઈ (લોહતત્વને કારણે લાલ) |
| પડખાઉ જમીન (Laterite Soil) | ડાંગ, વલસાડ (વધુ વરસાદ વાળા) | ડાંગર, રાગી (ઓછી ફળદ્રુપ) |
| રેતાળ જમીન (Sandy Soil) | ઉત્તર ગુજરાત, કચ્છ, બનાસકાંઠા | બાજરી, જુવાર, બટાકા |
| ક્ષારીય જમીન (Saline Soil) | દરિયા કિનારે, ભાલ પ્રદેશ, કચ્છનું રણ | ગાંડા બાવળ, ઘાસ (ખારોપાટ) |
૩. જમીન વિશે ઊંડાણપૂર્વક માહિતી (Deep Details)
૧. કાપની જમીન (Alluvial Soil):
- ગુજરાતના સૌથી વધુ વિસ્તારમાં (૫૦% થી વધુ) આ જમીન આવેલી છે.
- તે ખૂબ જ ફળદ્રુપ હોય છે.
- તફાવત યાદ રાખો:
- બાંગર (ગોરાડુ): નદીઓના જૂના કાપની જમીન.
- ભાઠા (ખાદર): નદીઓના નવા કાપની જમીન.
૨. કાળી જમીન (Black Soil / Regur):
- આ જમીન 'બેસાલ્ટ' (Basalt) નામના અગ્નિકૃત ખડકોમાંથી બનેલી છે.
- વિશેષતા: તે લાંબા સમય સુધી ભેજ સંગ્રહ કરી શકે છે. સુકાય ત્યારે તેમાં તિરાડો પડે છે, તેથી તેને 'સ્વયં ખેડાતી જમીન' (Self Ploughing Soil) પણ કહેવાય છે.
- આ જમીન કપાસ માટે શ્રેષ્ઠ હોવાથી તેને 'કપાસની કાળી જમીન' કહે છે.
૩. રાતી જમીન (Red Soil):
- તેમાં લોહ તત્વ (Iron/Ferrous) નું પ્રમાણ વધુ હોવાથી તેનો રંગ રાતો (લાલ) દેખાય છે.
- મગફળી અને બાજરી માટે આ જમીન માફક આવે છે.
૪. પડખાઉ જમીન (Laterite Soil):
- જ્યાં વધુ વરસાદ પડતો હોય (દક્ષિણ ગુજરાત - ડાંગ), ત્યાં જમીનનું ધોવાણ થવાથી આ જમીન બને છે.
- આ જમીન ખેતી માટે ઓછી ઉપયોગી છે, પણ ઈંટો બનાવવા માટે વપરાય છે.
૪. પરીક્ષામાં પૂછાતા અગત્યના પ્રશ્નો (One Liner GK)
- ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR) એ ગુજરાતની જમીનને કેટલા ભાગમાં વહેંચી છે? - ૭ ભાગમાં.
- કપાસના પાક માટે કઈ જમીન સૌથી શ્રેષ્ઠ છે? - કાળી જમીન (રેગુર).
- 'ભાલ પ્રદેશ' માં કયા પ્રકારની જમીન જોવા મળે છે? - કાળી અને ક્ષારીય (જ્યાં ભાલિયા ઘઉં થાય છે).
- નદીના નવા કાપની જમીનને શું કહેવાય? - ભાઠાની જમીન.
- કઈ જમીનમાં લોહતત્વ અને એલ્યુમિનિયમ વધુ હોય છે? - પડખાઉ (લેટેરાઈટ) જમીન.
❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs - Search Console Special)
Q1. ગુજરાતમાં સૌથી ફળદ્રુપ જમીન કઈ છે?
Ans: કાપની જમીન (Alluvial Soil) સૌથી ફળદ્રુપ ગણાય છે.
Q2. ગોરાડુ જમીન એટલે શું? (What is Goradu Soil?)
Ans: જે કાપની જમીનમાં રેતીનું પ્રમાણ વધુ હોય તેને ગોરાડુ જમીન કહેવાય છે.
Q3. કઈ જમીન 'સ્વયં ખેડાતી જમીન' તરીકે ઓળખાય છે?
Ans: કાળી જમીન (Black Soil) તેની ભેજ સંગ્રહ શક્તિને કારણે આ રીતે ઓળખાય છે.
Q4. 'ખારોપાટ' એટલે કઈ જમીન?
Ans: દરિયા કિનારાની ક્ષારીય જમીનને ખારોપાટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
✅ નિષ્કર્ષ: EduStepGujarat ની ખાસ નોંધ
ભૂગોળના પેપરમાં જમીનનો ટોપિક અત્યંત મહત્વનો છે. ખાસ કરીને 'ગોરાડુ', 'રેગુર' અને 'પડખાઉ' જમીન વચ્ચેનો તફાવત યાદ રાખવો. આશા છે કે આ માહિતી તમારી પરીક્ષાની તૈયારીમાં મદદરૂપ થશે.
- 🏃 પોલીસ ભરતી ૨૦૨૬: શારીરિક કસોટીના કોલ લેટર ડાઉનલોડ કરો
- 📊 GPSC STI પરિણામ: STI વર્ગ-૩ ફાઈનલ કટ-ઓફ અને મેરિટ લિસ્ટ
- 📌 નવો સિલેબસ: પોલીસ કોન્સ્ટેબલ નવો સિલેબસ ૨૦૨૬ - સંપૂર્ણ વિગત
- ⚖️ ભારતીય બંધારણ: બંધારણના મોસ્ટ IMP ૩૦૦+ પ્રશ્નો (PDF)
- ✍️ વ્યાકરણ: ગુજરાતી વ્યાકરણ: તમામ ટોપિક્સ અને ઉદાહરણો
- 🏛️ ઇતિહાસ: ભારત અને ગુજરાતનો ઇતિહાસ - પરીક્ષાલક્ષી મટીરીયલ
- 🧮 ગણિત: ૧ થી ૧૦૦ ના વર્ગ અને ઘન યાદ રાખવાની ટ્રીક
- 🖼️ ભૂગોળ: ગુજરાતની જમીનના પ્રકારો (નકશા સાથે)
- 🌏 ભારતનું બંધારણ: દરેક ભાગની ફ્રી PDF મેળવો
- 🛶યુરોપિયન પ્રજાનું આગમન: પોર્ટુગીઝો અને અંગ્રેજોનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ
- 🗓️ડેલી કરંટ અફેર્સ: દરરોજના મહત્વના સમાચાર
- 🛡️ગુજરાત પોલીસ ભરતી: ૯૫૦ જગ્યાઓ માટે સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
- ભારતનું બંધારણ: રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ અને સંપૂર્ણ યાદી
- મનોવિજ્ઞાન: બુદ્ધિ અને IQ શોધવાનું સૂત્ર (વિગતવાર)
- ગણિત: ૧ થી ૩૦ ના વર્ગ અને વર્ગમૂળ યાદ રાખવાની ટ્રીક
- ઇતિહાસ: જૂનાગઢ જિલ્લાનો ઇતિહાસ અને સત્યાગ્રહ
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો