નમસ્કાર મિત્રો! કોઈપણ રાજ્યની ખેતીનો આધાર તેની જમીન પર રહેલો છે. ગુજરાતમાં વિવિધ પ્રકારની ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ હોવાથી અહીં અલગ-અલગ ૭ પ્રકારની જમીન જોવા મળે છે. પોલીસ કોન્સ્ટેબલ, તલાટી અને ફોરેસ્ટ ગાર્ડની પરીક્ષામાં પૂછાય છે કે "કયો પ્રદેશ 'ખારોપાટ' તરીકે ઓળખાય છે?" અથવા "નદીના નવા કાપને શું કહેવાય?". આજે આપણે જમીનના પ્રકારો, તે કયા જિલ્લામાં આવેલી છે અને તેમાં કયો પાક લેવાય છે તેની સંપૂર્ણ અને વિગતવાર માહિતી મેળવીશું.
ગુજરાતની જમીનના ૭ મુખ્ય પ્રકારો (Master Table)
કઈ જમીન ક્યાં આવેલી છે? તે નીચેના કોઠામાં જુઓ.
| જમીનનો પ્રકાર | વિસ્તાર (Districts) | મુખ્ય પાક / વિશેષતા |
|---|---|---|
| કાપની જમીન (Alluvial Soil) |
મધ્ય અને ઉત્તર ગુજરાત (સૌથી વધુ વિસ્તાર) | ઘઉં, ડાંગર, શાકભાજી. (સૌથી ફળદ્રુપ). |
| કાળી જમીન (Black Soil) |
સુરત, ભરૂચ, વડોદરા, સૌરાષ્ટ્ર | કપાસ, શેરડી. (ભેજ સંગ્રહ શક્તિ વધુ). |
| રેતાળ જમીન (Sandy Soil) |
ઉત્તર ગુજરાત, કચ્છ, બનાસકાંઠા | બાજરી, જુવાર, બટાકા. |
| રાતી જમીન (Red Soil) |
સાબરકાંઠા, અરવલ્લી, પંચમહાલ | મગફળી, મકાઈ. (લોહતત્વને કારણે લાલ). |
| પડખાઉ જમીન (Laterite Soil) |
ડાંગ, વલસાડ (વધુ વરસાદ વાળા) | ડાંગર, રાગી. (ઓછી ફળદ્રુપ). |
| ક્ષારીય જમીન (Saline Soil) |
દરિયા કિનારે, ભાલ પ્રદેશ, કચ્છનું રણ | ગાંડા બાવળ, ઘાસ. (ખારોપાટ). |
| પથરાળ જમીન (Rocky Soil) |
ડુંગરાળ પ્રદેશો (કચ્છ, સૌરાષ્ટ્ર) | ખેતી માટે બિનઉપયોગી. |
જમીન વિશે ઊંડાણપૂર્વક માહિતી (Deep Details)
૧. કાપની જમીન (Alluvial Soil):
- ગુજરાતમાં સૌથી વધુ વિસ્તારમાં (૫૦% થી વધુ) આ જમીન આવેલી છે.
- તે ખૂબ જ ફળદ્રુપ હોય છે.
-
તફાવત યાદ રાખો:
- ભાંભર (ગોરાડુ): નદીઓના જૂના કાપની જમીન.
- ભાઠા (ખદર): નદીઓના નવા કાપની જમીન.
૨. કાળી જમીન (Black Soil / Regur):
- આ જમીન 'બેસાલ્ટ' (Basalt) નામના અગ્નિકૃત ખડકોમાંથી બનેલી છે.
- વિશેષતા: તે લાંબા સમય સુધી ભેજ સંગ્રહ કરી શકે છે. સુકાય ત્યારે તેમાં તિરાડો પડે છે, તેથી તેને 'સ્વયં ખેડાતી જમીન' (Self Ploughing Soil) પણ કહેવાય છે.
- આ જમીન કપાસ માટે શ્રેષ્ઠ હોવાથી તેને 'કપાસની કાળી જમીન' કહે છે.
૩. રાતી જમીન (Red Soil):
- તેમાં લોહ તત્વ (Iron/Ferrous) નું પ્રમાણ વધુ હોવાથી તેનો રંગ રાતો (લાલ) દેખાય છે.
- મગફળી અને બાજરી માટે આ જમીન માફક આવે છે.
૪. પડખાઉ જમીન (Laterite Soil):
- જ્યાં વધુ વરસાદ પડતો હોય (દક્ષિણ ગુજરાત - ડાંગ), ત્યાં જમીનનું ધોવાણ થવાથી આ જમીન બને છે.
- આ જમીન ખેતી માટે ઓછી ઉપયોગી છે, પણ ઈંટો બનાવવા માટે વપરાય છે.
પરીક્ષામાં પૂછાતા અગત્યના પ્રશ્નો (One Liner GK)
- ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR) એ ગુજરાતની જમીનને કેટલા ભાગમાં વહેંચી છે? - ૭ ભાગમાં.
- કપાસના પાક માટે કઈ જમીન સૌથી શ્રેષ્ઠ છે? - કાળી જમીન (રેગુર).
- 'ભાલ પ્રદેશ' માં કયા પ્રકારની જમીન જોવા મળે છે? - કાળી અને ક્ષારીય (જ્યાં ભાલિયા ઘઉં થાય છે).
- નદીના નવા કાપની જમીનને શું કહેવાય? - ભાઠાની જમીન.
- કઈ જમીનમાં લોહતત્વ (Iron) અને એલ્યુમિનિયમ વધુ હોય છે? - પડખાઉ (લેટેરાઈટ) જમીન.
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, ભૂગોળના પેપરમાં જમીનનો ટોપિક મહત્વનો છે. ખાસ કરીને 'કાળી જમીન' ની વિશેષતા (ભેજ સંગ્રહ) અને 'જૂના-નવા કાપ' વચ્ચેનો તફાવત યાદ રાખવો.
વધુ વાંચો (Read More):
ગુજરાતની ખેતી: રવિ અને ખરીફ પાક
વાતાવરણના સ્તરો અને વાયુઓનું પ્રમાણ
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો