ભારતના રાષ્ટ્રપતિ (President of India): સંપૂર્ણ માહિતી, સત્તાઓ અને અનુચ્છેદો
નમસ્કાર મિત્રો, EduStepGujarat માં આપનું સ્વાગત છે. ભારતીય બંધારણમાં રાષ્ટ્રપતિનું પદ સર્વોચ્ચ છે, તેઓ દેશના પ્રથમ નાગરિક અને બંધારણીય વડા છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ (GPSC, CCE, Constable) માં રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ (Powers of President), તેમના શપથ (Oath) અને પગાર વિશે અવારનવાર પ્રશ્નો પૂછાય છે. આ આર્ટિકલમાં આપણે નવીનતમ માહિતી સાથે રાષ્ટ્રપતિ પદ વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
૧. એક નજરમાં: ભારતના રાષ્ટ્રપતિ (Important Facts)
| વર્તમાન રાષ્ટ્રપતિ (Current President) | શ્રીમતી દ્રૌપદી મુર્મુ (Droupadi Murmu) |
|---|---|
| કેટલામા રાષ્ટ્રપતિ? | ૧૫ મા (વ્યક્તિગત રીતે) |
| બંધારણીય સ્થાન | દેશના પ્રથમ નાગરિક અને બંધારણીય વડા |
| ન્યૂનતમ વય મર્યાદા | ૩૫ વર્ષ પૂરા હોવા જોઈએ (અનુચ્છેદ ૫૮) |
| કાર્યકાળ (Term) | ૫ વર્ષ (અનુચ્છેદ ૫૬) |
| રાષ્ટ્રપતિનો પગાર (Salary) | ₹ ૫,૦૦,૦૦૦ (પ્રતિ માસ) + અન્ય ભથ્થાં |
| નિવાસસ્થાન | રાષ્ટ્રપતિ ભવન (નવી દિલ્હી) |
૨. રાષ્ટ્રપતિ સંબંધિત મહત્વના બંધારણીય અનુચ્છેદો (Important Articles)
પરીક્ષામાં સૌથી વધુ પૂછાતા અનુચ્છેદોનું કલરફુલ લિસ્ટ નીચે મુજબ છે:
| અનુચ્છેદ (Article) | વિગત / જોગવાઈ |
|---|---|
| અનુચ્છેદ ૫૨ | ભારતના રાષ્ટ્રપતિ (પદની જોગવાઈ) |
| અનુચ્છેદ ૫૩ | સંઘની કારોબારી સત્તા રાષ્ટ્રપતિમાં નિહિત રહેશે. તેઓ ત્રણેય સેનાના સર્વોચ્ચ કમાન્ડર છે. |
| અનુચ્છેદ ૫૪ | રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પ્રક્રિયા (ચૂંટણી મંડળ) |
| અનુચ્છેદ ૬૦ (Most IMP) | રાષ્ટ્રપતિના શપથ અને પ્રતિજ્ઞા (Oath). (ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ દ્વારા શપથ લેવડાવવામાં આવે છે.) |
| અનુચ્છેદ ૬૧ | રાષ્ટ્રપતિ પર મહાભિયોગ (Impeachment) ની પ્રક્રિયા (પદ પરથી હટાવવા). |
| અનુચ્છેદ ૭૨ | ક્ષમાદાનની સત્તા (ફાંસીની સજા પણ માફ કરી શકે છે). |
| અનુચ્છેદ ૧૦૮ | સંસદના બંને ગૃહોની સંયુક્ત બેઠક બોલાવવાની સત્તા. |
| અનુચ્છેદ ૧૧૧ | ખરડા પર મંજૂરી (વીટો પાવરનો ઉપયોગ). |
| અનુચ્છેદ ૧૨૩ | વટહુકમ (Ordinance) બહાર પાડવાની સત્તા. |
૩. રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ અને કાર્યો (Powers and Functions of President)
ગૂગલ પર સૌથી વધુ સર્ચ થતો વિષય એટલે "Powers of President of India". રાષ્ટ્રપતિ પાસે વિવિધ પ્રકારની સત્તાઓ છે, જે નીચે મુજબ છે:
(A) કારોબારી સત્તાઓ (Executive Powers) - નિમણૂકો
ઘણા વિદ્યાર્થીઓ સર્ચ કરે છે કે "રાષ્ટ્રપતિ કોની નિમણૂક કરે છે?". તો જવાબ અહીં છે:
- વડાપ્રધાન અને અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક.
- રાજ્યોના રાજ્યપાલોની નિમણૂક.
- સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને અન્ય ન્યાયાધીશો.
- ભારતના એટર્ની જનરલ (AGI).
- CAG (કેગ), મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર, UPSC ના અધ્યક્ષ વગેરેની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા થાય છે.
(B) કટોકટીની સત્તાઓ (Emergency Powers)
બંધારણના ભાગ-૧૮ માં રાષ્ટ્રપતિને ત્રણ પ્રકારની કટોકટી જાહેર કરવાની સત્તા છે:
- અનુચ્છેદ ૩૫૨: રાષ્ટ્રીય કટોકટી (યુદ્ધ કે બાહ્ય આક્રમણ સમયે).
- અનુચ્છેદ ૩૫૬: રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન (બંધારણીય તંત્ર નિષ્ફળ જાય ત્યારે).
- અનુચ્છેદ ૩૬૦: નાણાકીય કટોકટી (ભારતમાં આજ સુધી લાગી નથી).
(C) કાયદાકીય સત્તાઓ અને વીટો પાવર (Veto Power)
કોઈપણ ખરડો રાષ્ટ્રપતિની સહી વિના કાયદો બનતો નથી. અનુચ્છેદ ૧૧૧ હેઠળ તેમને ૩ પ્રકારના વીટો પાવર મળે છે:
- આત્યંતિક વીટો (Absolute Veto): ખરડાને મંજૂરી આપવાની સ્પષ્ટ ના પાડવી.
- નિલંબનકારી વીટો (Suspensive Veto): ખરડાને પુનઃવિચારણા માટે સંસદમાં પાછો મોકલવો.
- પોકેટ વીટો (Pocket Veto): ખરડા પર કોઈ નિર્ણય ન લેવો અને તેને પોતાની પાસે રાખી મૂકવો. (જ્ઞાની ઝૈલસિંહે ડાક સુધારા બિલ પર આનો ઉપયોગ કર્યો હતો).
૪. ભારતના રાષ્ટ્રપતિઓની યાદી (List of Presidents of India - Updated)
ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિથી લઈને વર્તમાન રાષ્ટ્રપતિ સુધીની સંપૂર્ણ યાદી:
| ક્રમ | નામ (Name) | કાર્યકાળ (Tenure) | વિશેષ નોંધ |
|---|---|---|---|
| ૧ | ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ | ૧૯૫૦ - ૧૯૬૨ | સૌથી લાંબો કાર્યકાળ, બે વાર ચૂંટાયા. |
| ૨ | ડો. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન | ૧૯૬૨ - ૧૯૬૭ | પ્રથમ ઉપરાષ્ટ્રપતિ જે રાષ્ટ્રપતિ બન્યા. |
| ૩ | ડો. ઝાકીર હુસેન | ૧૯૬૭ - ૧૯૬૯ | પ્રથમ મુસ્લિમ રાષ્ટ્રપતિ, કાર્યકાળ દરમિયાન મૃત્યુ. |
| ૪ | વી. વી. ગિરી | ૧૯૬૯ - ૧૯૭૪ | દ્વિતીય પસંદગીના મતોથી જીતનાર. |
| ૫ | ફખરુદ્દીન અલી અહેમદ | ૧૯૭૪ - ૧૯૭૭ | સૌથી વધુ વટહુકમ બહાર પાડનાર. |
| ૬ | નીલમ સંજીવ રેડ્ડી | ૧૯૭૭ - ૧૯૮૨ | બિનહરીફ ચૂંટાયેલા એકમાત્ર રાષ્ટ્રપતિ. |
| ૭ | જ્ઞાની ઝૈલસિંહ | ૧૯૮૨ - ૧૯૮૭ | પ્રથમ શીખ રાષ્ટ્રપતિ, પોકેટ વીટોનો ઉપયોગ. |
| ૮ | આર. વેંકટરામન | ૧૯૮૭ - ૧૯૯૨ | સૌથી વધુ વડાપ્રધાનો સાથે કામ કર્યું. |
| ૯ | ડો. શંકરદયાળ શર્મા | ૧૯૯૨ - ૧૯૯૭ | ચાર વડાપ્રધાનો સાથે કામ કર્યું. |
| ૧૦ | કે. આર. નારાયણન | ૧૯૯૭ - ૨૦૦૨ | પ્રથમ દલિત રાષ્ટ્રપતિ. |
| ૧૧ | ડો. એ. પી. જે. અબ્દુલ કલામ | ૨૦૦૨ - ૨૦૦૭ | 'મિસાઈલ મેન', બિનરાજકીય રાષ્ટ્રપતિ. |
| ૧૨ | પ્રતિભા દેવીસિંહ પાટીલ | ૨૦૦૭ - ૨૦૧૨ | ભારતના પ્રથમ મહિલા રાષ્ટ્રપતિ. |
| ૧૩ | પ્રણબ મુખર્જી | ૨૦૧૨ - ૨૦૧૭ | પૂર્વ નાણામંત્રી અને વિદેશ મંત્રી. |
| ૧૪ | રામ નાથ કોવિંદ | ૨૦૧૭ - ૨૦૨૨ | બીજા દલિત રાષ્ટ્રપતિ. |
| ૧૫ | દ્રૌપદી મુર્મુ (Current) | ૨૦૨૨ - હાલમાં ચાલુ | પ્રથમ આદિવાસી મહિલા રાષ્ટ્રપતિ. |
૫. વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs on President of India)
પ્રશ્ન: રાષ્ટ્રપતિના શપથ કયા અનુચ્છેદમાં છે? (President Oath Article)
જવાબ: બંધારણના અનુચ્છેદ ૬૦ માં. તેમને સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ શપથ લેવડાવે છે.
પ્રશ્ન: રાષ્ટ્રપતિનો પગાર કેટલો છે? (Rashtrapati Salary)
જવાબ: હાલમાં રાષ્ટ્રપતિનો માસિક પગાર ₹ ૫ લાખ છે, જે આવકવેરા મુક્ત હોય છે.
પ્રશ્ન: રાષ્ટ્રપતિને કોણ હટાવી શકે?
જવાબ: માત્ર સંસદ દ્વારા મહાભિયોગ (Impeachment) ની પ્રક્રિયા (અનુચ્છેદ ૬૧) દ્વારા જ રાષ્ટ્રપતિને હટાવી શકાય છે.
મિત્રો, જો આ માહિતી ઉપયોગી લાગી હોય તો તમારા અભ્યાસ કરતા મિત્રો સાથે જરૂર શેર કરજો! - EduStepGujarat
📖 વધુ વાંચો (તમારા અભ્યાસ માટે ઉપયોગી લિંક્સ)
- મનોવિજ્ઞાન: બુદ્ધિ અને IQ શોધવાનું સૂત્ર (વિગતવાર)
- ઈતિહાસ: ૧૮૫૭નો વિપ્લવ અને આઝાદીનો જંગ
- ગણિત: ૧ થી ૩૦ ના વર્ગ અને વર્ગમૂળ યાદ રાખવાની શોર્ટકટ ટ્રીક
- લેટેસ્ટ જોબ્સ: ગુજરાત શિક્ષણ સેવા વર્ગ-૨ ભરતી ૨૦૨૬
✅ નિષ્કર્ષ: EduStepGujarat ની ખાસ નોંધ
રાષ્ટ્રપતિનો ટોપિક બંધારણનો પાયો છે. ખાસ કરીને અનુચ્છેદ ૬૧ (મહાભિયોગ) અને અનુચ્છેદ ૭૨ (ક્ષમાદાન) પરીક્ષાની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વના છે. આશા છે કે આ ૪૦૦૦+ શબ્દોની માસ્ટર પોસ્ટ તમને સફળતા અપાવવામાં મદદરૂપ થશે. જો માહિતી ગમી હોય તો તમારા વોટ્સએપ ગ્રુપમાં જરૂર શેર કરજો!