મૌર્યોત્તર કાળનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ: શુંગ વંશથી સાતવાહન સુધીની સફર | Post-Mauryan Period Master Guide for GPSC & Constable
ભારતીય ઇતિહાસમાં ઈ.સ. પૂર્વે ૧૮૫ માં જ્યારે અંતિમ મૌર્ય રાજા બૃહદ્રથની હત્યા તેના જ સેનાપતિ પુષ્યમિત્ર શુંગ દ્વારા કરવામાં આવી, ત્યારે મૌર્ય સામ્રાજ્યના પતન સાથે એક નવા યુગની શરૂઆત થઈ, જેને આપણે 'મૌર્યોત્તર કાળ' તરીકે ઓળખીએ છીએ. આ સમયગાળો ભારતીય ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્વનો અને પરિવર્તનશીલ રહ્યો છે. એક તરફ મગધની સત્તા નબળી પડતા ઉત્તર ભારતમાં શુંગ અને કણ્વ જેવા બ્રાહ્મણ રાજવંશોનો ઉદય થયો, તો બીજી તરફ દક્ષિણ ભારતમાં સાતવાહન વંશે પોતાનું વર્ચસ્વ જમાવ્યું.
આ ગાળામાં ભારતની ભૌગોલિક સીમાઓ માત્ર આંતરિક ફેરફારો જ નહીં, પણ વિદેશી આક્રમણોની પણ સાક્ષી બની. ઇન્ડો-ગ્રીક, શક, પહલવ અને કુષાણ જેવી પ્રજાઓ ભારતમાં આવી અને અહીંની સંસ્કૃતિમાં ભળી ગઈ. આ સમયગાળો માત્ર યુદ્ધોનો જ નહીં, પણ કલા, સ્થાપત્ય અને સાહિત્યના સુવર્ણ ઉદયનો પણ હતો. ગૂગલ સર્ચમાં આપણા ૫૩ થી વધુ પેજ અત્યંત ઝડપથી ઇન્ડેક્સ થઈ ગયા છે, જે સાબિત કરે છે કે આપણી મહેનત સાચી દિશામાં છે. આજના આ લેખમાં આપણે આ જટિલ સમયગાળાને અત્યંત સરળ અને પરીક્ષાલક્ષી રીતે સમજીશું.
🚩 ૧. શુંગ વંશ: વૈદિક ધર્મનું પુનરુત્થાન (ઈ.સ. પૂર્વે ૧૮૫ - ૭૩)
સ્થાપના અને પૃષ્ઠભૂમિ
મૌર્ય સામ્રાજ્યના અંતિમ રાજા બૃહદ્રથ અત્યંત નબળા સાબિત થયા હતા. ઈ.સ. પૂર્વે ૧૮૫ માં મગધની સેનાના સેનાપતિ પુષ્યમિત્ર શુંગે લશ્કરી પરેડ દરમિયાન બૃહદ્રથની હત્યા કરી અને મગધની ગાદી પર 'શુંગ વંશ' ની સ્થાપના કરી. આ ઘટનાને ઇતિહાસમાં 'બ્રાહ્મણ ક્રાંતિ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે મૌર્ય કાળમાં જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મના પ્રચાર વચ્ચે દબાઈ ગયેલા સનાતન વૈદિક ધર્મને પુનઃ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો હતો.
પુષ્યમિત્ર શુંગ: એક પરાક્રમી શાસક
પુષ્યમિત્ર શુંગે માત્ર સત્તા જ નહોતી મેળવી, પણ વિખરાયેલા ભારતને સુરક્ષિત રાખવાનું કાર્ય પણ કર્યું હતું.
- બે અશ્વમેધ યજ્ઞો: પુષ્યમિત્ર શુંગે પોતાની સત્તાની સર્વોપરિતા સાબિત કરવા માટે બે અશ્વમેધ યજ્ઞો કર્યા હતા. આ યજ્ઞોના પુરોહિત મહાન વ્યાકરણશાસ્ત્રી મહર્ષિ પતંજલિ હતા, જેણે 'મહાભાષ્ય' ની રચના કરી હતી.
- યવનો (ગ્રીક) સામે વિજય: શુંગ કાળમાં ગ્રીક રાજા ડેમેટ્રિયસ અને મિનેન્ડરે ભારત પર આક્રમણ કર્યું હતું. પુષ્યમિત્રના પૌત્ર વસુમિત્રએ સિંધુ નદીના કિનારે યવનોને પરાજિત કર્યા હતા.
- રાજધાની: તેમણે પાટલીપુત્ર સિવાય વિદિશા (મધ્યપ્રદેશ) ને પોતાની બીજી રાજધાની બનાવી હતી.
ધાર્મિક નીતિ: સંઘર્ષ અને નિર્માણ
ઘણા ઇતિહાસકારો પુષ્યમિત્રને બૌદ્ધ વિરોધી માને છે, પરંતુ વાસ્તવિકતામાં શુંગ કાળ દરમિયાન બૌદ્ધ સ્થાપત્યનો ઘણો વિકાસ થયો હતો.
- સાંચીનો સ્તૂપ: મૌર્ય કાળમાં સાંચીનો સ્તૂપ ઈંટોનો અને લાકડાની વેદિકા (રેલિંગ) વાળો હતો. શુંગ શાસકોએ તેને પાષાણ (પથ્થર) ની વેદિકા બનાવી અને સ્તૂપનું કદ બમણું કર્યું.
- ભરહૂતનો સ્તૂપ: શુંગ કાળની સૌથી મોટી ભેટ મધ્યપ્રદેશમાં આવેલો ભરહૂતનો સ્તૂપ છે, જેની કલા અને કોતરણી તે સમયની સમૃદ્ધિ દર્શાવે છે.
અગ્નિમિત્ર અને સાહિત્યિક જોડાણ
પુષ્યમિત્ર પછી તેમનો પુત્ર અગ્નિમિત્ર ગાદી પર આવ્યો. સંસ્કૃત સાહિત્યના મહાન કવિ કાલિદાસે પોતાનું પ્રથમ નાટક 'માલવિકાગ્નિમિત્રમ્' અગ્નિમિત્ર અને માલવિકાની પ્રેમકથા પરથી લખ્યું છે. આ પરીક્ષા માટે અત્યંત મહત્વનો મુદ્દો છે.
ભાગભદ્ર અને હેલિઓડોરસ સ્તંભ
શુંગ વંશના ૯ માં રાજા ભાગભદ્રના દરબારમાં ગ્રીક રાજા એન્ટિઆલ્કીડાસનો રાજદૂત હેલિઓડોરસ આવ્યો હતો. તેણે વિદિશામાં 'ગરુડ સ્તંભ' ની સ્થાપના કરી અને પોતે ભાગવત (વૈષ્ણવ) ધર્મ અંગીકાર કર્યો હતો. આ સાબિત કરે છે કે શુંગ કાળમાં ભારતીય સંસ્કૃતિ વિદેશીઓને પણ આકર્ષતી હતી.
શુંગ વંશના મુખ્ય રાજાઓ અને વિશેષતા
| ક્રમ | રાજાનું નામ | મુખ્ય સિદ્ધિ / વિશેષતા |
|---|---|---|
| ૧ | પુષ્યમિત્ર શુંગ | શુંગ વંશના સ્થાપક, ૨ અશ્વમેધ યજ્ઞ, યવનો પર વિજય. |
| ૨ | અગ્નિમિત્ર | કાલિદાસના નાટક 'માલવિકાગ્નિમિત્રમ્' ના મુખ્ય પાત્ર. |
| ૩ | ભાગભદ્ર | હેલિઓડોરસ દ્વારા વિદિશામાં ગરુડ સ્તંભની સ્થાપના. |
| ૪ | દેવભૂતિ | વંશના અંતિમ રાજા, જેની હત્યા વાસુદેવ કણ્વે કરી. |
📝 શુંગ કાળ: વન-લાઇનર ક્વિઝ (વિદ્યાર્થીઓ માટે)
૧. શુંગ વંશની રાજધાની કઈ હતી? (જવાબ: પાટલીપુત્ર અને વિદિશા)૨. પુષ્યમિત્ર શુંગના રાજપુરોહિત કોણ હતા? (જવાબ: પતંજલિ)
૩. કયા પુસ્તકમાં શુંગ વંશની પ્રેમકથાનું વર્ણન છે? (જવાબ: માલવિકાગ્નિમિત્રમ્)
૪. કયા સ્તૂપની વેદિકા શુંગ કાળમાં પથ્થરની બનાવવામાં આવી? (જવાબ: સાંચીનો સ્તૂપ)
૫. હેલિઓડોરસ કોના દરબારમાં આવ્યો હતો? (જવાબ: રાજા ભાગભદ્ર)
🛡️ ૨. કુષાણ વંશ: મધ્ય એશિયાથી ભારત સુધીનું સામ્રાજ્ય (ઈ.સ. ૧૫ - ૨૩૦)
ઉદભવ અને પૃષ્ઠભૂમિ (Yuezhi Tribe)
કુષાણો મૂળ મધ્ય એશિયાની 'યુએ-ઝી' (Yuezhi) જાતિની પાંચ શાખાઓમાંની એક હતી. ચીનની સરહદેથી વિસ્થાપિત થયા પછી આ પ્રજાએ બેક્ટ્રિયા (અફઘાનિસ્તાન) ને પોતાનું કેન્દ્ર બનાવ્યું અને ધીમે-ધીમે ભારત તરફ આગળ વધી.
- કુજુલ કડફિસિસ (Kujula Kadphises): આ વંશનો સ્થાપક. તેણે અફઘાનિસ્તાન અને કાબુલના પ્રદેશો જીતીને કુષાણ સત્તાનો પાયો નાખ્યો.
- વિમ કડફિસિસ (Vima Kadphises): તેણે ભારતમાં સિંધુ નદી ઓળંગીને પંજાબ અને મથુરા સુધી સામ્રાજ્ય વિસ્તાર્યું. ભારતમાં મોટા પાયે સોનાના સિક્કા બહાર પાડનાર તે પ્રથમ કુષાણ રાજા હતો.
🔥 સમ્રાટ કનિષ્ક (The Great): કુષાણ વંશનો સુવર્ણકાળ
કનિષ્ક માત્ર કુષાણ વંશનો જ નહીં, પણ ભારતીય ઇતિહાસનો એક મહાન શાસક માનવામાં આવે છે. તેનો રાજ્યાભિષેક ઈ.સ. ૭૮ માં થયો હતો.
- શક સંવત (Shaka Samvat): કનિષ્કે તેના રાજ્યાભિષેકની યાદમાં ઈ.સ. ૭૮ માં 'શક સંવત' શરૂ કરી, જે આજે ભારતનું રાષ્ટ્રીય પંચાંગ છે.
- બે રાજધાનીઓ: કનિષ્કે વહીવટી સરળતા માટે બે મુખ્ય કેન્દ્રો રાખ્યા હતા: પુરુષપુર (પેશાવર) - મુખ્ય રાજધાની અને મથુરા - બીજી અગત્યની રાજધાની.
☸️ ધાર્મિક નીતિ અને ચોથી બૌદ્ધ પરિષદ
અશોકની જેમ કનિષ્કે પણ બૌદ્ધ ધર્મ અંગીકાર કર્યો હતો, તેથી તેને 'બીજો અશોક' પણ કહેવામાં આવે છે. કનિષ્કના સમયમાં કાશ્મીરના કુંડલવન માં ચોથી બૌદ્ધ પરિષદ યોજાઈ હતી, જેના અધ્યક્ષ વસુમિત્ર અને ઉપાધ્યક્ષ અશ્વઘોષ હતા. આ પરિષદમાં બૌદ્ધ ધર્મ બે સ્પષ્ટ ભાગોમાં વહેંચાઈ ગયો - હીનયાન અને મહાયાન. કનિષ્કે 'મહાયાન' પંથને રાજ્યાશ્રય આપ્યો હતો.
🧶 રેશમ માર્ગ (Silk Route) પર અંકુશ
કનિષ્ક ઇતિહાસનો એવો શાસક હતો જેણે ચીનથી રોમ જનારા પ્રખ્યાત 'રેશમ માર્ગ' પર અંકુશ મેળવ્યો હતો. આ માર્ગ પરથી થતા વેપારને કારણે કુષાણ સામ્રાજ્ય આર્થિક રીતે અત્યંત સમૃદ્ધ બન્યું હતું.
🎨 કલા અને સાહિત્યનો વિકાસ
કનિષ્કનો કાળ કલા અને સાહિત્ય માટે સુવર્ણ યુગ હતો. ગાંધાર કલા શૈલી અને મથુરા કલા શૈલી નો વિકાસ થયો. દરબારમાં અશ્વઘોષ (બુદ્ધચરિત), ચરક (ચરક સંહિતા), નાગાર્જુન (ભારતનો આઈન્સ્ટાઈન) અને વસુમિત્ર જેવા રત્નો હતા.
કુષાણ વંશ: એક નજરે
| બાબત | વિગત |
|---|---|
| મૂળ જાતિ | યુએ-ઝી (Yuezhi) - મધ્ય એશિયા |
| શ્રેષ્ઠ રાજા | સમ્રાટ કનિષ્ક |
| પ્રચલિત સંવત | શક સંવત (ઈ.સ. ૭૮) |
| મુખ્ય કલા શૈલી | ગાંધાર અને મથુરા શૈલી |
| રાજ્યાશ્રિત ધર્મ | બૌદ્ધ ધર્મ (મહાયાન શાખા) |
📝 કુષાણ કાળ: મહત્વના વન-લાઇનર પ્રશ્નો
૧. ભારતનું રાષ્ટ્રીય પંચાંગ કયા વર્ષથી શરૂ થાય છે? (જવાબ: ઈ.સ. ૭૮)૨. 'બુદ્ધચરિત' ના લેખક કોણ છે? (જવાબ: અશ્વઘોષ)
૩. કયા કુષાણ રાજાએ સૌપ્રથમ સોનાના સિક્કા ચલાવ્યા? (જવાબ: વિમ કડફિસિસ)
૪. કનિષ્કના સમયમાં કયા સ્થળે ૪ થી બૌદ્ધ પરિષદ યોજાઈ હતી? (જવાબ: કુંડલવન, કાશ્મીર)
૫. 'ભારતના આઈન્સ્ટાઈન' તરીકે કોણ ઓળખાય છે? (જવાબ: નાગાર્જુન)
🚩 ૩. કણ્વ વંશ (ઈ.સ. પૂર્વે ૭૩ - ૨૮)
શુંગ વંશના પતન પછી મગધની ગાદી પર કણ્વ વંશ આવ્યો. સ્થાપક: વાસુદેવ કણ્વ (શુંગ રાજા દેવભૂતિના મંત્રી હતા). શાસકો: વાસુદેવ, ભૂમિમિત્ર, નારાયણ અને સુશર્મન. આ વંશ માત્ર ૪૫ વર્ષ રહ્યો અને અંતે સાતવાહનોએ મગધ પર પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપ્યું.
🛡️ ૪. સાતવાહન વંશ: દક્ષિણ ભારતનો સિંહ (ઈ.સ. પૂર્વે ૬૦ - ઈ.સ. ૨૨૫)
સાતવાહનોને પુરાણોમાં 'આંધ્ર' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવ્યા છે. સ્થાપક: સિમુક (Simuka). રાજધાની: પ્રતિષ્ઠાન અથવા પૈઠણ (મહારાષ્ટ્ર). ગૌતમીપુત્ર સાતકર્ણી આ વંશનો ૨૩મો અને સૌથી મહાન રાજા હતો. તેમણે સીસાના સિક્કા (Lead Coins) બહાર પાડ્યા અને બ્રાહ્મણોને ભૂમિદાનની પ્રથા શરૂ કરી.
💎 ૫. પશ્ચિમી ક્ષત્રપ વંશ: રુદ્રદામા અને ગુજરાત (ઈ.સ. ૩૫ - ૪૦૫)
ગુજરાતની સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે આ વિભાગ સૌથી અગત્યનો છે. રુદ્રદામા ૧ લો આ વંશનો સૌથી શક્તિશાળી રાજા હતો. તેણે ઈ.સ. ૧૫૦ માં જૂનાગઢ (ગિરનાર) શિલાલેખ કોતરાવ્યો જે 'શુદ્ધ સંસ્કૃત' નો ભારતનો પ્રથમ મોટો લેખ છે. તેણે સુદર્શન તળાવનું સમારકામ પોતાના અંગત ખર્ચે કરાવ્યું હતું.
મૌર્યોત્તર કાળ: શાસકો અને તેમની વિશિષ્ટતાઓ
| વંશ / શાસક | મુખ્ય સિદ્ધિ | ઐતિહાસિક પુરાવા |
|---|---|---|
| સાતવાહન વંશ | સીસાના સિક્કા અને જમીન દાનની પ્રથા. | નાનાઘાટ અને નાસિક અભિલેખ. |
| રુદ્રદામા ૧ લો | સુદર્શન તળાવનું સમારકામ (કર વગર). | જૂનાગઢનો સંસ્કૃત શિલાલેખ. |
| કનિષ્ક (કુષાણ) | શક સંવત અને રેશમ માર્ગ પર અંકુશ. | ગાંધાર અને મથુરા કલા શૈલી. |
૫. મૌર્યોત્તર કાળના વંશ અને રાજધાની
| રાજવંશ | સ્થાપક | રાજધાની | મુખ્ય વિશેષતા |
|---|---|---|---|
| શુંગ વંશ | પુષ્યમિત્ર શુંગ | પાટલીપુત્ર / વિદિશા | બ્રાહ્મણ સામ્રાજ્યનો ઉદય |
| કુષાણ વંશ | કુજુલ કડફિસિસ | પુરુષપુર (પેશાવર) / મથુરા | શક સંવતની શરૂઆત (કનિષ્ક) |
| સાતવાહન વંશ | સિમુક | પ્રતિષ્ઠાન (પૈઠણ) | સીસાના સિક્કા અને બ્રાહ્મણોને ભૂમિદાન |
| ક્ષત્રપ વંશ | ચષ્ટન | ઉજ્જૈન | રુદ્રદામાનો જૂનાગઢ શિલાલેખ |
૬. મૌર્યોત્તર કાળ: વન-લાઇનર પ્રશ્નો
૧. ભારતનું રાષ્ટ્રીય પંચાંગ 'શક સંવત' કોણે શરૂ કરી હતી? જવાબ: કનિષ્ક (ઈ.સ. ૭૮)
૨. રુદ્રદામાનો કયો શિલાલેખ શુદ્ધ સંસ્કૃતમાં કોતરાયેલો પ્રથમ મોટો લેખ છે? જવાબ: જૂનાગઢ (ગિરનાર) શિલાલેખ
૩. કયા કુષાણ રાજાના સમયમાં બૌદ્ધ ધર્મનો હીનયાન અને મહાયાનમાં ભાગ પડ્યો? જવાબ: કનિષ્ક (ચોથી બૌદ્ધ પરિષદ)
૪. કયા વંશના શાસકોએ સૌપ્રથમ બ્રાહ્મણોને કરમુક્ત ભૂમિ દાનમાં આપવાની પ્રથા શરૂ કરી? જવાબ: સાતવાહન વંશ
૫. કાલિદાસનું નાટક 'માલવિકાગ્નિમિત્રમ્' કયા વંશના રાજા પર આધારિત છે? જવાબ: શુંગ વંશ (અગ્નિમિત્ર)
૬. કયા રાજાએ સુદર્શન તળાવનું સમારકામ પ્રજા પાસેથી કર લીધા વગર કરાવ્યું હતું? (જવાબ: રુદ્રદામા ૧ લો)
૭. સાતવાહન વંશની સત્તાનું મુખ્ય કેન્દ્ર કયું હતું? (જવાબ: પ્રતિષ્ઠાન / પૈઠણ)
૮. કયા રાજાને 'ત્રિ-સમુદ્ર-તોય-પીત-વાહન' કહેવામાં આવે છે? (જવાબ: ગૌતમીપુત્ર સાતકર્ણી)
૯. ગુજરાતમાં ક્ષત્રપ વંશની સ્થાપના કોણે કરી હતી? (જવાબ: ચષ્ટન)
૧૦. મૌર્યોત્તર કાળમાં કઈ ભાષાને રાજ્યાશ્રય મળતા પ્રથમ મોટો શિલાલેખ કોતરાયો? (જવાબ: સંસ્કૃત)
❓ મૌર્યોત્તર કાળ: વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
Q1. મૌર્ય વંશના અંતિમ રાજા કોણ હતા અને તેમની હત્યા કોણે કરી હતી?
Ans: મૌર્ય વંશના અંતિમ રાજા બૃહદ્રથ હતા. તેમની હત્યા તેમના જ સેનાપતિ પુષ્યમિત્ર શુંગ દ્વારા ઈ.સ. પૂર્વે ૧૮૫ માં કરવામાં આવી હતી.
Q2. ભારતનું રાષ્ટ્રીય પંચાંગ 'શક સંવત' ક્યારથી અમલમાં આવ્યું?
Ans: શક સંવતની શરૂઆત કુષાણ રાજા કનિષ્ક દ્વારા તેના રાજ્યાભિષેકની યાદમાં ઈ.સ. ૭૮ માં કરવામાં આવી હતી.
Q3. રુદ્રદામાનો જૂનાગઢ શિલાલેખ કેમ મહત્વનો છે?
Ans: રુદ્રદામાનો ગિરનાર (જૂનાગઢ) શિલાલેખ શુદ્ધ સંસ્કૃત ભાષામાં કોતરાયેલો ભારતનો પ્રથમ મોટો શિલાલેખ છે, જે સુદર્શન તળાવના ઇતિહાસની માહિતી આપે છે.
Q4. કયા વંશના શાસકોએ ભારતમાં સૌપ્રથમ 'સીસાના સિક્કા' (Lead Coins) ચલાવ્યા હતા?
Ans: ભારતીય ઇતિહાસમાં સૌપ્રથમ સીસાના સિક્કા બહાર પાડવાનો શ્રેય સાતવાહન વંશ ના શાસકોને જાય છે.
Q5. 'બુદ્ધચરિત' ગ્રંથની રચના કોણે કરી હતી?
Ans: સમ્રાટ કનિષ્કના રાજદરબારી કવિ અશ્વઘોષ દ્વારા 'બુદ્ધચરિત' ની રચના કરવામાં આવી હતી, જેને 'બૌદ્ધોનું રામાયણ' પણ કહેવામાં આવે છે.
Q6. ગૌતમીપુત્ર સાતકર્ણી કયા વંશનો સૌથી મહાન રાજા હતો?
Ans: ગૌતમીપુત્ર સાતકર્ણી સાતવાહન વંશ નો ૨૩મો અને સૌથી પરાક્રમી રાજા હતો.
Q7. મૌર્યોત્તર કાળમાં કઈ કલા શૈલીનો વિકાસ થયો હતો?
Ans: આ સમયગાળામાં મુખ્યત્વે બે કલા શૈલીઓનો વિકાસ થયો: ૧. ગાંધાર કલા શૈલી (ગ્રીક પ્રભાવ) અને ૨. મથુરા કલા શૈલી (ભારતીય શૈલી).
🏁 ૭. નિષ્કર્ષ (Conclusion)
મૌર્યોત્તર કાળ એ ભારતીય ઇતિહાસનો એક સંક્રાંતિ કાળ હતો. આ સમયગાળામાં ભારતે અનેક વિદેશી આક્રમણો સહ્યા, છતાં ભારતીય સંસ્કૃતિએ તે દરેકને આત્મસાત કરી એક નવો આયામ આપ્યો. રુદ્રદામાનો વહીવટ હોય કે કનિષ્કની ધર્મ પરાયણતા, આ યુગની દરેક ઘટના પરીક્ષાની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વની છે. આ લેખ તમને આ જટિલ ઇતિહાસને સરળતાથી સમજવામાં મદદરૂપ થશે.
🔥 EduStepGujarat ટ્રેન્ડિંગ સેક્શન - અત્યારે જ વાંચો:
- ભારતીય બંધારણની ૧૨ અનુસૂચિઓ યાદ રાખવાની સરળ ટ્રીક
- ગુજરાત પોલીસ કોન્સ્ટેબલ નવો સિલેબસ ૨૦૨૫: સંપૂર્ણ વિગત
- પાટણ જિલ્લાનો ઇતિહાસ અને સાંસ્કૃતિક વારસો
- ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ૨૦૨૬ - સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
- ચૂંટણી કાર્ડ ડાઉનલોડ કરવાની નવી પ્રોસેસ ૨૦૨૬
- Daily Current Affairs માહિતી મેળવો
- ગુજરાતના અન્ય જિલ્લાઓની માહિતી
- ભારતનું બંધારણ
- સામાન્ય વિજ્ઞાન:એસિડ અને બેઝ વચ્ચેનો તફાવત
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો