દુનિયામાં લોકશાહીનો ઉદય અને વિસ્તાર | વિશ્વ ઇતિહાસ માસ્ટર નોટ્સ | GPSC, CCE, Talati માટે મોસ્ટ IMP MCQ અને PDF મટીરીયલ
🗽 વૈશ્વિક લોકશાહીનો ઉદય, વિસ્તાર અને વર્તમાન સ્થિતિ
📌 પ્રસ્તાવના ( Introduction)
નમસ્કાર ભાવી સરકારી અધિકારી મિત્રો! EduStepGujarat પર તમારું હાર્દિક સ્વાગત છે. ભારત અને વિશ્વના બંધારણીય ઇતિહાસને સમજવા માટે "લોકશાહીનો ઉદય અને તેનો વૈશ્વિક વિસ્તાર" (Rise and Expansion of Democracy in Gujarati) એ અતિ અનિવાર્ય વિષય છે. જીપીએસસી મુખ્ય પરીક્ષા (GPSC Mains) અને ક્લાસ-૩ સીસીઈ (CCE) જેવી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં વૈશ્વિક ક્રાંતિઓ અને લોકશાહીના વિવિધ ચરણોમાંથી અવારનવાર ઊંડાણપૂર્વકના વૈચારિક પ્રશ્નો પૂછવામાં આવે છે.
આજની આ સુપર-વિસ્તૃત અને અતિ ઉપયોગી આર્ટિકલ પોસ્ટમાં આપણે પ્રાચીન ગ્રીસ-એથેન્સના લોકશાહીના પાયાથી લઈને, ભારતના પ્રાચીન ગણરાજ્યો (લિચ્છવી અને વજ્જી સંઘ), મધ્યકાલીન મેગ્નાકાર્ટા, અમેરિકન અને ફ્રેન્ચ ક્રાંતિઓ, સેમ્યુઅલ હંટીંગ્ટનના લોકશાહીના મોજાં (Waves of Democracy) તેમજ હાલમાં વિશ્વમાં લોકશાહી ધરાવતા તમામ મુખ્ય દેશોની શ્રેણીબદ્ધ યાદી વિશે નાનામાં નાની બાબતનું ખૂબ જ બારીકાઈથી અને ડિટેલ પૃથક્કરણ કરીશું. વાચકોના મૂલ્યાંકન માટે છેલ્લે ૨૦ મોસ્ટ IMP MCQ પણ સામેલ છે.
🗳️ ૧. લોકશાહી એટલે શું? વ્યાખ્યા અને પ્રકારો
લોકશાહી એ અંગ્રેજી શબ્દ 'Democracy' નો ગુજરાતી પર્યાય છે, જે ગ્રીક શબ્દ 'Demos' (લોકો) અને 'Kratos' (સત્તા અથવા શાસન) પરથી ઉતરી આવ્યો છે. અર્થાત - "લોકોનું શાસન".
૧. પ્રત્યક્ષ લોકશાહી (Direct Democracy)
આ વ્યવસ્થામાં દેશના નાગરિકો કોઈપણ કાયદા કે નીતિના નિર્માણમાં સીધો જ ભાગ લે છે (દા.ત. જનમત સંગ્રહ - Referendum). પ્રાચીન સમયમાં એથેન્સમાં આ પ્રથા હતી, જ્યારે વર્તમાન સમયમાં વૈશ્વિક સ્તરે ફક્ત સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ તેના કેટલાક કેન્ટોન્સમાં આ પ્રત્યક્ષ લોકશાહી આંશિક રીતે ધરાવે છે.
૨. પરોક્ષ અથવા પ્રતિનિધિ લોકશાહી (Indirect / Representative Democracy)
આ આધુનિક વિશ્વમાં સૌથી લોકપ્રિય મોડેલ છે. આ વ્યવસ્થામાં જનતા ચોક્કસ સમયગાળા માટે પોતાના પ્રતિનિધિઓને ચૂંટણી દ્વારા ચૂંટે છે, અને આ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ સંસદમાં જઈને દેશનું શાસન ચલાવે છે. ભારત, અમેરિકા, બ્રિટન અને ફ્રાન્સ આ પ્રકારની લોકશાહીના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે.
🏛️ ૨. લોકશાહીનો પ્રાચીન ઉદય: વૈશ્વિક અને ભારતીય સંદર્ભ
📍 ગ્રીસ અને એથેન્સની વ્યવસ્થા (૫મી સદી ઈ.સ. પૂર્વે)
વૈશ્વિક ઇતિહાસકારોના મતે આધુનિક લોકશાહીના પ્રથમ બીજ પ્રાચીન ગ્રીસના એથેન્સ (Athens) નગરમાં રોપાયા હતા. ક્લેઇસ્થેનીસ (Cleisthenes) ને એથેનિયન લોકશાહીના પિતા માનવામાં આવે છે. જો કે, આ વ્યવસ્થામાં માત્ર પુરુષ નાગરિકોને જ મતાધિકાર હતો, જ્યારે મહિલાઓ, ગુલામો અને વિદેશીઓને રાજકીય પ્રક્રિયાથી દૂર રાખવામાં આવતા હતા.
📍 રોમન ગણરાજ્ય (Roman Republic)
રોમન સામ્રાજ્ય પૂર્વે રોમમાં ગણરાજ્ય વ્યવસ્થા હતી, જ્યાં 'સેનેટ' (Senate) દ્વારા નિર્ણયો લેવાતા. રોમન કાયદા અને પ્રશાસનની પદ્ધતિઓએ આધુનિક પશ્ચિમી લોકશાહીના બંધારણીય માળખાને ખૂબ પ્રભાવિત કર્યું છે.
🇮🇳 પ્રાચીન ભારતના મહાન ગણરાજ્યો (Ancient Indian Republics)
ઘણા પશ્ચિમી ઇતિહાસકારો આ તથ્ય છુપાવે છે, પરંતુ વૈદિક કાળ અને બૌદ્ધ કાળ દરમિયાન ભારતમાં લોકશાહીના અદભુત પુરાવા મળે છે:
- લિચ્છવી અને વજ્જી સંઘ (Licchavi & Vajji Mahajanapada): બિહારના વૈશાલી કેન્દ્રિત વજ્જી સંઘને વિશ્વનું સૌથી પહેલું સંગઠિત ગણરાજ્ય માનવામાં આવે છે, જ્યાં રાજાઓની પસંદગી સભા દ્વારા લોકતાંત્રિક પદ્ધતિથી થતી હતી.
- વૈદિક સંસ્થાઓ: ઋગ્વેદ અને અથર્વવેદમાં ઉલ્લેખિત 'સભા' અને 'સમિતિ' જેવી લોકતાંત્રિક સંસ્થાઓ રાજાની સત્તા પર અંકુશ રાખતી અને સામૂહિક ચર્ચા દ્વારા નિર્ણયો લેતી હતી.
📜 ૩. આધુનિક લોકશાહીનો વિકાસ અને વૈશ્વિક ક્રાંતિઓ
મધ્યકાળના અંત પછી પશ્ચિમમાં થયેલા વૈચારિક આંદોલનો અને ક્રાંતિઓએ આધુનિક લોકશાહીને આકાર આપ્યો:
૧. મેગ્નાકાર્ટા (Magna Carta - 1215)
બ્રિટનના રાજા જોન દ્વારા હસ્તાક્ષર કરાયેલું ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ, જેણે રાજાની નિરંકુશ સત્તા પર કાયદાનો અંકુશ મૂક્યો અને નાગરિકોના કાનૂની અધિકારોની શરૂઆત કરી.
૨. ગૌરવપૂર્ણ ક્રાંતિ (Glorious Revolution - 1688)
બ્રિટનમાં લોહીનું એક પણ ટીપું વહાવ્યા વિના થયેલી ક્રાંતિ, જેના દ્વારા બ્રિટિશ સંસદ સર્વોપરી બની અને 'Constitutional Monarchy' (બંધારણીય રાજાશાહી) નો ઉદય થયો.
૩. અમેરિકન ક્રાંતિ (American Revolution - 1776)
૪ જુલાઈ ૧૭૭૬ ના રોજ અમેરિકાએ સ્વતંત્રતાની ઘોષણા કરી. ૧૭૮૭ માં વિશ્વનું પ્રથમ લેખિત બંધારણ ઘડાયું અને 'સંઘીય ગણતંત્ર' લોકશાહીનો ઉદય થયો.
૪. ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ (French Revolution - 1789)
ફ્રાન્સની ક્રાંતિએ સમગ્ર માનવજાતને ત્રણ અમર સિદ્ધાંતો આપ્યા: "સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુત્વ" (Liberty, Equality, Fraternity), જે આજના તમામ લોકશાહી દેશોના બંધારણનો આત્મા છે.
🌊 ૪. લોકશાહીના પ્રસારના ત્રણ મોજાં (Waves of Democracy)
પ્રસિદ્ધ રાજકીય વિચારક સેમ્યુઅલ પી. હંટીંગ્ટન (Samuel P. Huntington) દ્વારા વિશ્વમાં લોકશાહીના વિસ્તારને ત્રણ મુખ્ય મોજાં (Waves) માં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યો છે:
૧. પ્રથમ મોજું (19મી સદીથી 1920 સુધી)
અમેરિકા અને યુરોપના દેશોમાં મતાધિકારના વિસ્તાર સાથે લોકશાહી સંસ્થાઓ મજબૂત બની. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી ઘણા નવા દેશો લોકશાહી તરફ વળ્યા.
૨. દ્વિતીય મોજું (બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી - 1945 થી 1960)
બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં ફાસીવાદની હાર થઈ અને એશિયા તેમજ આફ્રિકાના અનેક દેશો સંસ્થાનવાદ (બ્રિટિશ/ફ્રેન્ચ શાસન) માંથી મુક્ત થઈને આઝાદ થયા. ભારત (1947) આ બીજા મોજાનું સૌથી મોટું અને સફળ લોકશાહી રાષ્ટ્ર બન્યું.
૩. તૃતીય મોજું (1970 ના દાયકાથી 1990 સુધી)
પોર્ટુગલ, સ્પેન અને દક્ષિણ અમેરિકાના સરમુખત્યારશાહી શાસનનો અંત આવ્યો. ૧૯૯૧ માં સોવિયત સંઘ (USSR) નું વિઘટન થતાં પૂર્વ યુરોપના અનેક દેશોએ લોકશાહી શાસન વ્યવસ્થા અપનાવી.
🌍 ૫. હાલમાં લોકશાહી ધરાવતા વિશ્વના મુખ્ય દેશોની વિગતવાર સ્થિતિ
ઇકોનોમિસ્ટ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટ (EIU) ના 'ડેમોક્રેસી ઇન્ડેક્સ' ના વૈશ્વિક માપદંડો મુજબ લોકશાહી દેશોને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે: પૂર્ણ લોકશાહી (Full Democracy) અને ત્રુટિયુક્ત લોકશાહી (Flawed Democracy). નીચે વિશ્વના તમામ પ્રમુખ લોકશાહી દેશોની નાનામાં નાની ડિટેલ માહિતી આપતું 3D માસ્ટર ટેબલ પ્રસ્તુત છે:
| ક્રમ | દેશનું નામ (Country) | લોકશાહીનો પ્રકાર (Type) | સંસદીય પ્રણાલીનું માળખું (Key Features) |
|---|---|---|---|
| ૧ | ભારત (India) | સંસદીય લોકશાહી (Flawed Democracy) | વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહી વ્યવસ્થા, દ્વિગૃહી સંસદ (લોકસભા-રાજ્યસભા), સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર. |
| ૨ | અમેરિકા (USA) | પ્રમુખશાહી લોકશાહી (Flawed Democracy) | વિશ્વની સૌથી જૂની આધુનિક લેખિત બંધારણ ધરાવતી લોકશાહી, સત્તાનું પૃથક્કરણ અને દ્વિ-પક્ષીય પ્રણાલી. |
| ૩ | બ્રિટન (UK) | બંધારણીય રાજાશાહી (Full Democracy) | સંસદીય પ્રણાલીની જનની (વેસ્ટમિન્સ્ટર મોડેલ), અલખિત બંધારણ અને કાયદાનું શાસન (Rule of Law). |
| ૪ | નોર્વે (Norway) | સંસદીય લોકશાહી (Full Democracy) | વૈશ્વિક ડેમોક્રેસી ઇન્ડેક્સમાં સતત **પ્રથમ ક્રમે** આવતું અતિ પારદર્શક અને આદર્શ લોકશાહી રાષ્ટ્ર. |
| ૫ | સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ (Switzerland) | પ્રત્યક્ષ / સહભાગી લોકશાહી | જનમત સંગ્રહ (Referendum) અને ઇનિશિયેટિવ પ્રથા ધરાવતી વિશ્વની એકમાત્ર સક્રિય ડાયરેક્ટ ડેમોક્રેસી. |
| ૬ | ફ્રાન્સ (France) | અર્ધ-પ્રમુખશાહી લોકશાહી | પ્રમુખ અને વડાપ્રધાન બંને પાસે સત્તા વહેંચાયેલી હોય છે, ક્રાંતિકારી પૃષ્ઠભૂમિ. |
| ૭ | કેનેડા (Canada) | ફેડરલ સંસદીય લોકશાહી | બ્રિટિશ મોડેલ આધારિત મજબૂત ન્યાયતંત્ર અને ફેડરલ માળખું ધરાવતો દેશ. |
| ૮ | ઓસ્ટ્રેલિયા (Australia) | ફેડરલ સંસદીય લોકશાહી | બ્રિટિશ ક્રાઉન હેઠળ બંધારણીય લોકશાહી અને ફરજિયાત મતદાન (Compulsory Voting) વ્યવસ્થા. |
| ૯ | જાપાન (Japan) | બંધારણીય રાજાશાહી | એશિયાનું સૌથી વિકસિત લોકશાહી રાષ્ટ્ર, 'ડાએટ' (Diet) તરીકે ઓળખાતી મજબૂત સંસદ વ્યવસ્થા. |
| ૧૦ | જર્મની (Germany) | ફેડરલ પાર્લામેન્ટરી રિપબ્લિક | ચાન્સેલર મુખ્ય વડા હોય છે, પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વ વાળી મજબૂત અને સ્થિર લોકશાહી સંસ્થાઓ. |
| ૧૧ | ન્યૂઝીલેન્ડ (New Zealand) | સંસદીય લોકશાહી (Full Democracy) | વિશ્વમાં સૌપ્રથમ મહિલાઓને મતાધિકાર (1893) આપનાર અતિ પ્રગતિશીલ લોકશાહી દેશ. |
| ૧૨ | દક્ષિણ આફ્રિકા (South Africa) | સંસદીય ગણતંત્ર લોકશાહી | રંગભેદ નીતિ (Apartheid) ના અંત પછી નેલ્સન મંડેલાના નેતૃત્વમાં સ્થપાયેલી મજબૂત લોકશાહી. |
🏛️ ૬. લોકશાહીના મુખ્ય ૪ સ્તંભો અને લક્ષણો
કોઈપણ લોકશાહી દેશની સ્થિરતા તેના ચાર મુખ્ય સ્તંભો (Pillars of Democracy) પર આધાર રાખે છે:
૧. ધારાસભા (Legislature)
જનતા દ્વારા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓનું ગૃહ (જેમ કે ભારતની સંસદ કે યુએસ કોંગ્રેસ), જેનું મુખ્ય કાર્ય દેશના હિતમાં કાયદાઓ ઘડવાનું છે.
૨. કારોબારી (Executive)
વડાપ્રધાન, મંત્રીમંડળ અને વહીવટી તંત્ર (Bureaucracy), જેનું કાર્ય ધારાસભાએ બનાવેલા કાયદાઓનો દેશમાં ચુસ્ત અમલ કરાવવાનું છે.
૩. ન્યાયતંત્ર (Judiciary)
એકદમ સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ અદાલતો (સુપ્રીમ કોર્ટ), જે બંધારણનું રક્ષણ કરે છે અને નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોનું હનન થતા અટકાવે છે.
૪. મીડિયા / અખબાર જગત
લોકશાહીનો ચોથો સ્તંભ (Fourth Estate). મુક્ત અને નિષ્પક્ષ મીડિયા જનતા અવાજ સરકાર સુધી પહોંચાડે છે અને શાસકોને જવાબદારીનું ભાન કરાવે છે.
⚡ ૭. વૈશ્વિક લોકશાહીની ઐતિહાસિક સમયરેખા (Timeline)
| વર્ષ / સદી | લોકશાહી ઇતિહાસની મહત્વપૂર્ણ ઘટના |
|---|---|
| ૫મી સદી BC | પ્રાચીન એથેન્સ (ગ્રીસ) માં પ્રત્યક્ષ લોકશાહી અને નાગરિક સભાઓની શરૂઆત. |
| ૬ઠ્ઠી સદી BC | ભારતમાં મહાજનપદ કાળ દરમિયાન 'વજ્જી સંઘ' અને 'લિચ્છવી' વિશ્વનું પ્રથમ ગણરાજ્ય બન્યું. |
| 1215 | બ્રિટનમાં 'મેગ્નાકાર્ટા' કરાર થયો - રાજાશાહી પર કાયદાના અંકુશની પ્રથમ શરૂઆત. |
| 1688 | બ્રિટનની ગૌરવપૂર્ણ ક્રાંતિ (Glorious Revolution) - સંસદીય સર્વોપરિતા સ્થાપિત થઈ. |
| 1776 | અમેરિકાની આઝાદીની ઘોષણા - ૧૭૮૭ માં વિશ્વનું પ્રથમ લેખિત બંધારણ ઘડાયું. |
| 1789 | ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ - વૈશ્વિક સ્તરે સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુત્વના વિચારોનો પ્રસાર. |
| 1893 | ન્યૂઝીલેન્ડ વિશ્વનો પ્રથમ એવો દેશ બન્યો જેણે મહિલાઓને સાર્વત્રિક મતાધિકાર આપ્યો. |
| 1947 | ભારત આઝાદ થયું અને ૧૯૫૦ માં વિશ્વના સૌથી મોટા લેખિત લોકશાહી બંધારણનો અમલ થયો. |
| 1991 | સોવિયત સંઘ (USSR) ના પતન સાથે પૂર્વ યુરોપમાં લોકશાહીનું ત્રીજું મોજું આવ્યું. |
📚 ૮. પરીક્ષાલક્ષી માસ્ટર પુનરાવર્તન (Quick Revision One-Liners)
- લોકશાહી (Democracy) શબ્દ મૂળ કયા ભાષાના શબ્દો પરથી બનેલો છે? 👉 ગ્રીક (Greek)
- વિશ્વનું સૌથી પ્રથમ સંગઠિત પ્રાચીન ગણરાજ્ય કયું માનવામાં આવે છે? 👉 વજ્જી સંઘ (વૈશાલી)
- બ્રિટનમાં નાગરિકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરતો 'મેગ્નાકાર્ટા' ક્યારે સાઇન થયો? 👉 વર્ષ 1215 માં
- "Government of the people, by the people, for the people" વ્યાખ્યા કોણે આપી? 👉 અબ્રાહમ લિંકન
- વિશ્વમાં કયો દેશ 'પ્રત્યક્ષ લોકશાહી' (Direct Democracy) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે? 👉 સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ
- વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહી ધરાવતો દેશ કયો છે? 👉 ભારત (India)
- વિશ્વની સૌથી જૂની આધુનિક લેખિત લોકશાહી ધરાવતો દેશ કયો છે? 👉 અમેરિકા (USA)
- 'લોકશાહીના પ્રસારના ત્રણ મોજાં' (Three Waves of Democracy) નો સિદ્ધાંત કોણે આપ્યો? 👉 સેમ્યુઅલ હંટીંગ્ટન
- વિશ્વમાં સૌપ્રથમ મહિલાઓને મતદાનનો અધિકાર આપનાર દેશ કયો છે? 👉 ન્યૂઝીલેન્ડ (1893)
- લોકશાહીનો 'ચોથો સ્તંભ' (Fourth Estate) કોને કહેવામાં આવે છે? 👉 મીડિયા / પત્રકારત્વ જગત
- ઇકોનોમિસ્ટ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટ (EIU) ના ડેમોક્રેસી ઇન્ડેક્સમાં કયો દેશ પ્રથમ ક્રમે છે? 👉 નોર્વે (Norway)
- ભારતીય બંધારણમાં આમુખના 'સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુત્વ' ના સિદ્ધાંતો ક્યાંથી લેવાયા છે? 👉 ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ (1789)
✅ ૯. લોકશાહીનો ઉદય અને વિસ્તાર: ૨૦ મોસ્ટ IMP MCQ મોક ટેસ્ટ
જવાબ: B. શાસન અથવા સત્તા
જવાબ: C. વજ્જી સંઘ (લિચ્છવી)
જવાબ: B. ૧૨૧૫ નો રાજા જોનનો અધિકારપત્ર
જવાબ: C. અબ્રાહમ લિંકન
જવાબ: C. સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ
જવાબ: C. ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ (1789)
જવાબ: C. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી (1945-1960)
જવાબ: C. ન્યૂઝીલેન્ડ (1893)
જવાબ: B. નોર્વે
જવાબ: D. મીડિયા / પત્રકારત્વ
જવાબ: C. ક્લેઇસ્થેનીસ
જવાબ: C. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા
જવાબ: B. ૧૬૮૮ ની ક્રાંતિ
જવાબ: B. સભા અને સમિતિ
જવાબ: B. બિલ ઓફ રાઇટ્સ (Bill of Rights)
જવાબ: C. 1991
જવાબ: B. વેસ્ટમિન્સ્ટર મોડેલ
જવાબ: C. પ્રત્યક્ષ લોકશાહી
જવાબ: B. નેલ્સન મંડેલા
જવાબ: B. ત્રુટિયુક્ત લોકશાહી (Flawed Democracy - વૈશ્વિક વર્ગીકરણ મુજબ)
🎯 નિષ્કર્ષ (Conclusion)
સમગ્ર માનવ ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો સાબિત થાય છે કે લોકશાહી (Democracy) એ માત્ર એક શાસન પ્રણાલી નથી, પરંતુ તે માનવીય ગૌરવ, સ્વતંત્રતા અને સમાનતાને જાળવી રાખવા માટેની સર્વશ્રેષ્ઠ વ્યવસ્થા છે. પ્રાચીન વૈશાલીના ગણરાજ્યથી શરૂ કરીને આજના આધુનિક ડિજિટલ યુગ સુધી લોકશાહીએ અનેક ઉતાર-ચઢાવ જોયા છે, છતાં તે વિશ્વની સૌથી સ્વીકૃત અને મજબૂત વ્યવસ્થા તરીકે અડીખમ રહી છે.
GPSC, GSSSB, CCE અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા ઉમેદવારો માટે વિશ્વ ઇતિહાસ અને વૈશ્વિક બંધારણના ક્રમિક વિકાસને સમજવો અતિ આવશ્યક છે. EduStepGujarat દ્વારા તૈયાર કરાયેલી આ હાઇલી રિસર્ચ બેઝ્ડ માસ્ટર નોટ્સ અને MCQ મોક ટેસ્ટ તમને પરીક્ષામાં વિષયની ઊંડી વૈચારિક સ્પષ્ટતા મેળવવામાં અને સારા ગુણ મેળવવામાં શાનદાર મદદરૂપ સાબિત થશે.
Post a Comment