Mountains of Gujarat Detailed Notes: ગુજરાતના પર્વતો અને ડુંગરાળ પ્રદેશોનું સંપૂર્ણ ભૌગોલિક વર્ગીકરણ | Geography GK for Police Constable & PSI
નમસ્કાર વિદ્યાર્થી મિત્રો! ગુજરાતની ભૌગોલિક સંરચનામાં પર્વતો અને ડુંગરાળ પ્રદેશોનું વિશેષ મહત્વ છે. ખાસ કરીને ગુજરાત પોલીસ કોન્સ્ટેબલ અને PSI ના નવા સિલેબસ મુજબ "ભૌતિક ભૂગોળ" વિભાગમાં પર્વતો વિશે ઊંડાણપૂર્વક પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે. આજે આપણે કચ્છ, સૌરાષ્ટ્ર અને તળ ગુજરાતના ડુંગરાળ પ્રદેશોની દરેક ઝીણી વિગતને આ પોસ્ટમાં આવરી લઈશું.
૧. કચ્છનો ડુંગરાળ પ્રદેશ (Hills of Kutch)
કચ્છમાં પર્વતો ત્રણ અલગ-અલગ હારમાળામાં વહેંચાયેલા છે, જેને ભૌગોલિક ભાષામાં 'ધાર' કહેવામાં આવે છે.
- ઉત્તર ધાર: આ ધારમાં પછમ, ખદીર (જ્યાં ધોળાવીરા છે), બેલા અને ચોબારીના ડુંગરોનો સમાવેશ થાય છે. આ ધારનું સર્વોચ્ચ શિખર કાળો ડુંગર છે.
- મધ્ય ધાર: આ ધાર લખપતથી શરૂ થઈને અંજાર સુધી વિસ્તરેલી છે. તેનું મુખ્ય આકર્ષણ ધીણોધર ડુંગર છે, જે પ્રાચીન જ્વાળામુખી છે.
- દક્ષિણ ધાર: આ હારમાળામાં નાના-મોટા ડુંગરો આવેલા છે, જેમાં કન્થકોટનો ડુંગર જાણીતો છે.
| પ્રદેશ | વિસ્તાર / ધાર | મુખ્ય ડુંગરો / શિખરો |
|---|---|---|
| કચ્છ | ઉત્તર ધાર | કાળો ડુંગર, પછમ, ખદીર |
| મધ્ય ધાર | ધીણોધર, લીલીયો, ઝુરા | |
| દક્ષિણ ધાર | કન્થકોટનો ડુંગર, અઘોઈ | |
| સૌરાષ્ટ્ર | ઉત્તર શ્રેણી | ચોટીલા, બરડો ડુંગર, આલેચ |
| દક્ષિણ શ્રેણી | ગિરનાર, ગીરની ટેકરીઓ |
૨. સૌરાષ્ટ્રનો ડુંગરાળ પ્રદેશ (Hills of Saurashtra)
સૌરાષ્ટ્રનો મધ્ય ભાગ ઉચ્ચપ્રદેશ જેવો છે અને ત્યાં બે મુખ્ય હારમાળાઓ આવેલી છે:
- ઉત્તરની ટેકરીઓ: આને માંડવની ટેકરીઓ કહેવામાં આવે છે. સુરેન્દ્રનગર પાસે આવેલું ચોટીલા આનો જ એક ભાગ છે. જામનગર અને દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં આલેચ અને બરડો ડુંગર (આભપરા શિખર) આવેલા છે.
- દક્ષિણની ટેકરીઓ: આ ગીરની ટેકરીઓ તરીકે પ્રખ્યાત છે. અહીં જૂનાગઢમાં ગુજરાતનો સૌથી ઊંચો પર્વત ગિરનાર આવેલો છે.
૩. તળ ગુજરાતની મુખ્ય પર્વતમાળાઓ (Mainland Mountain Ranges)
તળ ગુજરાતમાં પૂર્વ અને ઉત્તર સરહદે ભારતની ચાર મુખ્ય પર્વતમાળાઓ વિસ્તરેલી છે:
- અરવલ્લી શ્રેણી: આ વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન ગિરીમાળા છે. બનાસકાંઠામાં આરાસુર અને જેસોરના ડુંગરો આનો ભાગ છે.
- વિંધ્યાચલ શ્રેણી: મધ્ય ગુજરાતમાં પંચમહાલનો પાવાગઢ અને દાહોદના ડુંગરો આ પર્વતમાળામાં આવે છે.
- સાતપુડા શ્રેણી: નર્મદા જિલ્લામાં રાજપીપળાની ટેકરીઓ આ શ્રેણીમાં આવે છે.
- સહ્યાદ્રિ શ્રેણી: દક્ષિણ ગુજરાતમાં ડાંગ અને વલસાડમાં આ પર્વતો ફેલાયેલા છે, જેમાં ગુજરાતનું એકમાત્ર હિલ સ્ટેશન સાપુતારા આવેલું છે.
| પર્વતમાળા | જિલ્લો | મુખ્ય પહાડ / શિખર |
|---|---|---|
| અરવલ્લી | બનાસકાંઠા | આરાસુર, જેસોર, દાંતાના ડુંગરો |
| વિંધ્યાચલ | પંચમહાલ / દાહોદ | પાવાગઢ, રતનમહાલ, દેવગઢબારિયા |
| સાતપુડા | નર્મદા | રાજપીપળાની ટેકરીઓ, માથાસર |
| સહ્યાદ્રિ | ડાંગ / વલસાડ | સાપુતારા, વિલ્સન પર્વત, પારનેરા |
પરીક્ષા લક્ષી અગત્યના વન-લાઈનર (Important One-Liners)
- ગુજરાતનું સૌથી ઊંચું શિખર કયું છે? - ગોરખનાથ (ગિરનાર, ૧૧૧૭ મીટર).
- કર્કવૃત્ત કયા ડુંગર પરથી પસાર થાય છે? - ધીણોધર ડુંગર (કચ્છ).
- પાવાગઢ શિખરની અંદાજિત ઊંચાઈ કેટલી છે? - ૮૨૨ મીટર.
- ગુજરાતનું એકમાત્ર ગિરિમથક સાપુતારા કઈ પર્વતમાળામાં છે? - સહ્યાદ્રિ.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
મિત્રો, ગુજરાતના પર્વતો એ માત્ર ભૌગોલિક રચના જ નથી, પણ આપણી સંસ્કૃતિ અને પર્યાવરણનો મહત્વનો ભાગ છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની દ્રષ્ટિએ આ ટોપિકનું વેઈટેજ ઘણું ઊંચું છે. આશા છે કે આ વિગતવાર માહિતી તમને તમારી તૈયારીમાં મદદરૂપ થશે.
વધુ વાંચો (Read More):
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો