ગુજરાતના પ્રખ્યાત મ્યુઝિયમ અને ગ્રંથાલયો: ઇતિહાસ, વિશેષતા અને મહત્વના તથ્યો - સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા (Detailed GK)
નમસ્કાર મિત્રો! ગુજરાતનો સાંસ્કૃતિક વારસો કેટલો ભવ્ય છે, તેનો અંદાજ અહીં આવેલા ઐતિહાસિક સંગ્રહાલયો (Museums) અને સમૃદ્ધ ગ્રંથાલયો (Libraries) પરથી આવી શકે છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષામાં માત્ર સ્થળનું નામ જ નહીં, પણ ક્યારેક એવું પણ પૂછાય છે કે "ઈજિપ્તની મમી કયા મ્યુઝિયમમાં છે?" અથવા "હેમચંદ્રાચાર્ય લાઈબ્રેરીમાં શેનો સંગ્રહ છે?". આજે આપણે ગુજરાતના મુખ્ય મ્યુઝિયમ અને લાઈબ્રેરીઓ વિશે ઊંડાણપૂર્વક માહિતી મેળવીશું.
૧. ગુજરાતના મહત્વના મ્યુઝિયમ (Museums in Detail)
૧. કચ્છ મ્યુઝિયમ (ભુજ):
- સ્થાપના: ઈ.સ. 1877 (મહારાવ ખેંગારજી ત્રીજા દ્વારા).
- વિશેષતા: આ ગુજરાતનું સૌથી જૂનું મ્યુઝિયમ છે. અગાઉ તે 'ફર્ગ્યુસન મ્યુઝિયમ' તરીકે ઓળખાતું હતું.
- શું જોવાલાયક છે? અહીં ક્ષત્રપ કાળના શિલાલેખો, કચ્છની ભરતકાળાના નમૂના, જૂના સિક્કાઓ અને લુપ્ત થયેલી કચ્છની લિપિના નમૂના સચવાયેલા છે.
૨. વોટસન મ્યુઝિયમ (રાજકોટ):
- સ્થાપના: ઈ.સ. 1888.
- વિશેષતા: સૌરાષ્ટ્રનું સૌથી મોટું મ્યુઝિયમ. તેનું નામ બ્રિટિશ પોલિટિકલ એજન્ટ 'કર્નલ જોન વોટસન' ના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે.
- સંગ્રહ: અહીં હડપ્પીય સંસ્કૃતિના અવશેષો, મૂર્તિઓ, સિક્કા અને બ્રિટિશ કાળના દસ્તાવેજો જોવા મળે છે.
૩. બરોડા મ્યુઝિયમ અને પિક્ચર ગેલેરી (વડોદરા):
- સ્થાપના: મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ ત્રીજા દ્વારા (1894).
- આર્કિટેક્ચર: આ મ્યુઝિયમનું મકાન લંડનના વિજ્ઞાન સંગ્રહાલય જેવું છે.
- મુખ્ય આકર્ષણ: અહીં 'ઈજિપ્તની મમી' (Egyptian Mummy) અને 'બ્લુ વ્હેલ માછલીનું હાડપિંજર' (Blue Whale Skeleton) સચવાયેલું છે, જે વિદ્યાર્થીઓમાં ખૂબ લોકપ્રિય છે.
૪. કેલિકો મ્યુઝિયમ ઓફ ટેક્સટાઈલ (અમદાવાદ):
- સ્થાપના: ગૌતમ સારાભાઈ અને ગીરાબેન સારાભાઈ (1949).
- વિશેષતા: આ સમગ્ર વિશ્વમાં કાપડ ઉદ્યોગ માટેના શ્રેષ્ઠ મ્યુઝિયમોમાંનું એક છે.
- સંગ્રહ: અહીં કાશ્મીરી શાલ, મુઘલ કાલીન વસ્ત્રો, પાટોળા અને પિછવાઈ ચિત્રોનો અદભૂત સંગ્રહ છે.
૫. પતંગ મ્યુઝિયમ (અમદાવાદ):
- સ્થળ: સંસ્કાર કેન્દ્ર, પાલડી (લી કોર્બુઝિયર દ્વારા ડિઝાઈન કરેલ બિલ્ડીંગ).
- સ્થાપક: ભાનુભાઈ શાહ.
- વિશેષતા: અહીં 1950 થી લઈને અત્યાર સુધીના દુનિયાભરના અલગ-અલગ પતંગોનો સંગ્રહ છે.
૬. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ મેમોરિયલ (અમદાવાદ):
- શાહીબાગમાં આવેલા 'મોતી મહેલ' માં આ મ્યુઝિયમ છે. અહીં સરદાર પટેલના જીવન સાથે જોડાયેલી વસ્તુઓ અને તેમના ફોટોગ્રાફ્સ છે. (રવીન્દ્રનાથ ટાગોર પણ અહીં રોકાયા હતા).
૨. ગુજરાતના ઐતિહાસિક ગ્રંથાલયો (Libraries in Detail)
૧. સેન્ટ્રલ લાઈબ્રેરી (વડોદરા):
- મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડે પુસ્તકાલય પ્રવૃત્તિને વેગ આપવા આ લાઈબ્રેરી શરૂ કરી હતી. અહીં લાખો પુસ્તકોનો સંગ્રહ છે.
૨. હેમચંદ્રાચાર્ય જ્ઞાન ભંડાર (પાટણ):
- ઉત્તર ગુજરાતના પાટણમાં આવેલી આ લાઈબ્રેરી ખૂબ ઐતિહાસિક છે.
- વિશેષતા: અહીં પ્રાચીન તાડપત્રો (Palm leaf manuscripts) અને હસ્તપ્રતો સચવાયેલી છે, જેમાં પ્રાકૃત અને સંસ્કૃત ભાષાના ગ્રંથો છે.
૩. એન્ડ્રુઝ લાઈબ્રેરી (સુરત):
- સુરતની આ સૌથી જૂની લાઈબ્રેરી છે. તેનું મકાન બ્રિટિશ સ્થાપત્ય શૈલીનું છે. તે 1850ની આસપાસ શરૂ થઈ હતી.
૪. બાર્ટન લાઈબ્રેરી (ભાવનગર):
- ભાવનગરના પ્રજાવત્સલ રાજવીઓના સમયમાં બનેલી આ લાઈબ્રેરીમાં ગાંધીજીના જીવનને લગતું સાહિત્ય વિપુલ પ્રમાણમાં છે.
Quick Revision Table (ઝડપી રિવિઝન માટે)
| નામ | સ્થળ | મુખ્ય વિશેષતા |
|---|---|---|
| કચ્છ મ્યુઝિયમ | ભુજ | ક્ષત્રપ શિલાલેખ, સૌથી જૂનું |
| બરોડા મ્યુઝિયમ | વડોદરા | ઈજિપ્તની મમી, વ્હેલનું હાડપિંજર |
| કેલિકો મ્યુઝિયમ | અમદાવાદ | કાપડ (Textile) માટે વિશ્વપ્રસિદ્ધ |
| હેમચંદ્રાચાર્ય જ્ઞાનભંડાર | પાટણ | પ્રાચીન તાડપત્રો અને હસ્તપ્રત |
| ઢીંગલી ઘર | રાજકોટ | વિશ્વની ઢીંગલીઓનો સંગ્રહ |
| લાખોટા મ્યુઝિયમ | જામનગર | હથિયારો અને શિલ્પ |
પરીક્ષામાં પૂછાતા અનોખા તથ્યો (Unique Facts)
- લેડી વિલ્સન મ્યુઝિયમ ક્યાં આવેલું છે? - ધરમપુર (વલસાડ).
- ઢીંગલી મ્યુઝિયમ (Rotary Dolls Museum) ક્યાં છે? - રાજકોટ (વિશ્વભરની ઢીંગલીઓ).
- વોટસન મ્યુઝિયમ નું ઉદ્ઘાટન કોણે કર્યું હતું? - બોમ્બેના ગવર્નરે.
- ગાંધીજીએ સ્થાપેલી 'ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ' માં કયું મ્યુઝિયમ છે? - આદિવાસી મ્યુઝિયમ.
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, ગુજરાતના આ સંગ્રહાલયો આપણા ભવ્ય ભૂતકાળના સાક્ષી છે. GPSC માં ખાસ કરીને વિધાન વાળા પ્રશ્નોમાં આ ડિટેલ ખૂબ કામ લાગશે.
વધુ વાંચો:
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો