ગુજરાતના મહત્વના બંદરો (Ports of Gujarat): કંડલા, મુન્દ્રા અને અલંગ - ઇતિહાસ અને વિશેષતા (Geography GK)
નમસ્કાર મિત્રો! ભારતભરમાં સૌથી લાંબો દરિયાકિનારો (૧૬૦૦ કિમી) ધરાવતું રાજ્ય એટલે આપણું ગુજરાત. પ્રાચીન કાળમાં લોથલથી શરૂ થયેલો ગુજરાતનો વેપાર આજે કંડલા અને મુન્દ્રા સુધી પહોંચ્યો છે. ગુજરાતમાં કુલ ૪૮ બંદરો આવેલા છે, જેમાં ૧ મહાબંદર (Major Port) અને બાકીના નાના-મધ્યમ બંદરો છે. આજે આપણે પરીક્ષાની દ્રષ્ટિએ મહત્વના બંદરો વિશે ઊંડાણપૂર્વક માહિતી મેળવીશું.
૧. કંડલા બંદર (Kandla Port) - દીનદયાળ પોર્ટ
- જિલ્લો: કચ્છ (ગાંધીધામ પાસે).
- વિશેષતા: કંડલા એ ગુજરાતનું એકમાત્ર 'મહાબંદર' (Major Port) છે જે કેન્દ્ર સરકાર હસ્તક છે.
- ઇતિહાસ: કરાચી બંદર પાકિસ્તાનમાં જતું રહેતા, ૧૯૫૫માં કંડલાનો વિકાસ કરવામાં આવ્યો.
- ફ્રી ટ્રેડ ઝોન (FTZ): ૧૯૬૫માં અહીં એશિયાનો સૌપ્રથમ 'મુક્ત વ્યાપાર ક્ષેત્ર' (Free Trade Zone) સ્થપાયો હતો, જેને હવે SEZ (Special Economic Zone) કહેવાય છે.
- નવું નામ: ૨૦૧૭માં તેનું નામ બદલીને 'દીનદયાળ પોર્ટ' કરવામાં આવ્યું છે.
૨. મુન્દ્રા બંદર (Mundra Port)
- જિલ્લો: કચ્છ.
- વિશેષતા: આ ભારતનું સૌથી મોટું ખાનગી (Private) બંદર છે.
- સંચાલન: અદાણી ગ્રુપ (Adani Ports) દ્વારા તેનું સંચાલન થાય છે.
- આધુનિક સુવિધાઓ અને ઝડપી હેરફેર માટે આ બંદર વિશ્વભરમાં જાણીતું છે.
૩. અલંગ (Alang) - જહાજ તોડવાનું કેન્દ્ર
- જિલ્લો: ભાવનગર.
- વિશેષતા: અલંગ એ એશિયાનું સૌથી મોટું 'Ship Breaking Yard' (જહાજ ભાંગવાનો ઉદ્યોગ) છે.
- અહીં વિશ્વભરના મોટા જહાજો તોડવા માટે આવે છે. તેને ગુજરાતનું 'કબરસ્તાન' (જહાજો માટે) પણ મજાકમાં કહેવાય છે.
૪. દહેજ (Dahej) - રસાયણ બંદર
- જિલ્લો: ભરૂચ.
- વિશેષતા: દહેજને 'રસાયણ બંદર' (Chemical Port) તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યું છે.
- અહીં એશિયાનું એકમાત્ર લિક્વિડ કાર્ગો ટર્મિનલ આવેલું છે. અહીં PCPIR (પેટ્રોલિયમ, કેમિકલ્સ અને પેટ્રોકેમિકલ્સ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ રીજન) આવેલું છે.
ગુજરાતના અન્ય મહત્વના બંદરો (Table)
નીચેના કોઠામાં બંદર અને તેનો જિલ્લો આપ્યો છે, જે જોડકાંમાં પૂછાય છે.
| બંદરનું નામ | જિલ્લો | વિશેષતા |
|---|---|---|
| ભાવનગર | ભાવનગર | લોકગેટ (Lockgate) સિસ્ટમ |
| પીપાવાવ | અમરેલી | પ્રથમ ખાનગી બંદર |
| દહેજ | ભરૂચ | રસાયણ બંદર (Chemical Port) |
| હજીરા | સુરત | LNG ટર્મિનલ |
| વેરાવળ | ગીર સોમનાથ | મત્સ્ય ઉદ્યોગ (Fisheries) |
| સિક્કા | જામનગર | સિમેન્ટ ઉદ્યોગ |
| મગદલ્લા | સુરત | તાપી નદીના મુખ પર |
પરીક્ષામાં પૂછાતા વિશિષ્ટ તથ્યો (One Liner GK)
- લોકગેટ (Lockgate) ધરાવતું બંદર: ભાવનગર (વિશ્વનું એકમાત્ર).
- ફેરી સર્વિસ (Ro-Ro Ferry): ઘોઘા (ભાવનગર) અને દહેજ (ભરૂચ) વચ્ચે શરૂ કરવામાં આવી છે.
- પીપાવાવ: ભારતનું સૌપ્રથમ ખાનગી બંદર (નિખિલ ગાંધી દ્વારા વિકસાવેલું).
- હજીરા: સુરત પાસે આવેલું છે, જ્યાં રિલાયન્સ અને Essar ના પ્લાન્ટ છે.
- બેડી બંદર: જામનગરમાં આવેલું છે.
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, ગુજરાતની સમૃદ્ધિનો આધાર તેના બંદરો છે. પરીક્ષામાં કંડલાનું નવું નામ અને લોકગેટ વિશેના પ્રશ્નો વારંવાર જોવા મળે છે.
વધુ વાંચો:
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો