Detailed Guide to Indian Constitution Provisions and Amendments: ભારતીય બંધારણની જોગવાઈઓ, સુધારાની પ્રક્રિયા અને ૧૦૬ બંધારણીય સુધારાઓની સંપૂર્ણ માહિતી
નમસ્કાર મિત્રો! ભારતનું બંધારણ એ માત્ર એક કાયદાકીય દસ્તાવેજ નથી, પણ તે આપણા દેશની લોકશાહીનો આત્મા છે. ૨૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૦ ના રોજ અમલમાં આવેલું આ બંધારણ વિશ્વનું સૌથી મોટું લિખિત બંધારણ છે. સમય જતાં સમાજની જરૂરિયાતો બદલાય છે, અને તેને અનુરૂપ બંધારણમાં ફેરફાર કરવા માટે સુધારાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. GPSC, PSI, કોન્સ્ટેબલ અને TET/TAT જેવી પરીક્ષાઓમાં આ ટોપિકનું વજન ઘણું વધારે હોય છે. આજે આપણે આ પોસ્ટમાં બંધારણના સ્ત્રોતથી લઈને નવીનતમ ૧૦૬માં સુધારા સુધીની તમામ વિગતો ઊંડાણપૂર્વક જાણીશું.
૧. ભારતીય બંધારણની મુખ્ય જોગવાઈઓ અને વિદેશી સ્ત્રોત
ભારતીય બંધારણને 'ઉધાર લીધેલો થેલો' પણ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં વિશ્વના શ્રેષ્ઠ બંધારણોની જોગવાઈઓનો સમન્વય છે:
- બ્રિટન (UK): સંસદીય શાસન પ્રણાલી, એકલ નાગરિકત્વ, કાયદાનું શાસન.
- અમેરિકા (USA): મૂળભૂત અધિકારો, ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા, રાષ્ટ્રપતિ પર મહાભિયોગ, આમુખ.
- આયર્લેન્ડ: રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો, રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પદ્ધતિ.
- કેનેડા: પ્રબળ કેન્દ્ર ધરાવતું સંઘીય માળખું, રાજ્યપાલની નિમણૂક.
- ઓસ્ટ્રેલિયા: સંયુક્ત યાદી (Concurrent List), સંસદના બંને ગૃહોની સંયુક્ત બેઠક.
- જર્મની (વાયમર બંધારણ): કટોકટી દરમિયાન મૂળભૂત અધિકારોનું મોકૂફ રહેવું.
- સોવિયત સંઘ (USSR): મૂળભૂત ફરજો, પંચવર્ષીય યોજનાઓ.
- દક્ષિણ આફ્રિકા: બંધારણીય સુધારાની પ્રક્રિયા (કલમ-૩૬૮).
૨. બંધારણીય સુધારાની પ્રક્રિયા (Article 368)
બંધારણના ભાગ-૨૦ માં કલમ ૩૬૮ હેઠળ સંસદને બંધારણમાં સુધારો કરવાની સત્તા આપવામાં આવી છે. આ પ્રક્રિયાની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:
૧. સુધારાની શરૂઆત: સુધારાનું વિધેયક (Bill) સંસદના કોઈપણ ગૃહમાં રજૂ કરી શકાય છે.
૨. ગૃહોની મંજૂરી: વિધેયક બંને ગૃહોમાં અલગ-અલગ પસાર થવું જોઈએ. બંધારણીય સુધારા માટે સંયુક્ત બેઠક બોલાવી શકાતી નથી.
૩. રાષ્ટ્રપતિની સત્તા: બંધારણીય સુધારા વિધેયક પર રાષ્ટ્રપતિએ સહી કરવી ફરજિયાત છે, તેઓ તેને પાછું મોકલી શકતા નથી.
૪. મૂળભૂત માળખું (Basic Structure): ૧૯૭૩ ના કેશવાનંદ ભારતી કેસ મુજબ, સંસદ બંધારણના 'મૂળભૂત માળખા' માં ફેરફાર કરી શકતી નથી.
૩. સુધારાના પ્રકારો (Types of Amendment)
ભારતીય બંધારણમાં ત્રણ રીતે સુધારા થઈ શકે છે:
- સાદી બહુમતી દ્વારા: નવા રાજ્યોની સ્થાપના, નામોમાં ફેરફાર, બીજી અનુસૂચિમાં પગાર-ભથ્થા.
- વિશેષ બહુમતી દ્વારા: મૂળભૂત અધિકારો અને રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોમાં ફેરફાર કરવા માટે.
- વિશેષ બહુમતી + અડધા રાજ્યોની મંજૂરી: રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી, સાતમી અનુસૂચિ (યાદીઓ), GST જેવી ફેડરલ જોગવાઈઓ માટે.
૪. મોસ્ટ IMP બંધારણીય સુધારાઓની વિગતવાર યાદી
૧. ૧લો સુધારો (૧૯૫૧): નવમી અનુસૂચિ ઉમેરવામાં આવી (જમીન સુધારણા).
૨. ૭મો સુધારો (૧૯૫૬): ભાષાના આધારે રાજ્યોની પુનઃરચના કરવામાં આવી.
૩. ૨૪મો સુધારો (૧૯૭૧): સંસદને મૂળભૂત અધિકારો સહિત બંધારણના કોઈ પણ ભાગમાં સુધારો કરવાની સત્તા મળી.
૪. ૪૨મો સુધારો (૧૯૭૬) - "લઘુ બંધારણ": * આમુખમાં 'સમાજવાદી', 'બિનસાંપ્રદાયિક' અને 'અખંડિતતા' શબ્દો ઉમેરાયા.
* ૧૦ મૂળભૂત ફરજો ઉમેરવામાં આવી.
૫. ૪૪મો સુધારો (૧૯૭૮): મિલકતના અધિકારને મૂળભૂત અધિકારોમાંથી રદ કરી કાયદાકીય અધિકાર (કલમ-૩૦૦A) બનાવ્યો.
૬. ૫૨મો સુધારો (૧૯૮૫): પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો (૧૦મી અનુસૂચિ) ઉમેરવામાં આવ્યો.
૭. ૬૧મો સુધારો (૧૯૮૯): મતદાનની વય ૨૧ વર્ષથી ઘટાડી ૧૮ વર્ષ કરવામાં આવી.
૮. ૭૩મો અને ૭૪મો સુધારો (૧૯૯૨): પંચાયતી રાજ અને નગરપાલિકાઓને બંધારણીય દરજ્જો મળ્યો.
૯. ૮૬મો સુધારો (૨૦૦૨): ૬ થી ૧૪ વર્ષના બાળકો માટે શિક્ષણ મફત અને ફરજિયાત (કલમ-૨૧A) બનાવ્યું.
૧૦. ૧૦૧મો સુધારો (૨૦૧૬): સમગ્ર દેશમાં જી.એસ.ટી (GST) લાગુ કરવામાં આવ્યો.
૧૧. ૧૦૬મો સુધારો (૨૦૨૩): લોકસભા અને વિધાનસભામાં મહિલાઓ માટે ૩૩% અનામત (નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ).
🛠️ ક્વિક રિવિઝન: બંધારણીય સુધારા અને જોગવાઈ
| સુધારો (Amendment) | વિષય (Subject) | મુખ્ય અસર |
|---|---|---|
| 42મો સુધારો | લઘુ બંધારણ | મૂળભૂત ફરજોનો ઉમેરો |
| 44મો સુધારો | મિલકતનો અધિકાર | કાયદાકીય અધિકાર બન્યો (300A) |
| 61મો સુધારો | મતદાનની વય | 21 થી ઘટાડી 18 વર્ષ |
| 73મો સુધારો | પંચાયતી રાજ | ગ્રામીણ સ્થાનિક સ્વરાજ્યને દરજ્જો |
| 101મો સુધારો | GST પ્રણાલી | એક દેશ, એક ટેક્સનો અમલ |
પરીક્ષા લક્ષી પ્રશ્નોત્તરી (GK Quiz)
- બંધારણનો કયો ભાગ સુધારાની પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલ છે? - ભાગ-૨૦
- ભારતીય બંધારણમાં પ્રથમ સુધારો કયા વર્ષે થયો હતો? - ૧૯૫૧
- કયા કેસમાં 'મૂળભૂત માળખા' નો સિદ્ધાંત અપાયો? - કેશવાનંદ ભારતી કેસ (૧૯૭૩)
- શિક્ષણના અધિકારનો સુધારો કઈ કલમમાં છે? - કલમ ૨૧-A
- ૪૨માં સુધારા વખતે ભારતના વડાપ્રધાન કોણ હતા? - ઈન્દિરા ગાંધી
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
ભારતનું બંધારણ પરિવર્તનશીલ છે, જે સમયની સાથે પોતાની જાતને બદલવાની શક્તિ ધરાવે છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરતા દરેક વિદ્યાર્થીએ બંધારણના સુધારા અને તેની પ્રક્રિયાને આત્મસાત કરવી જોઈએ.
વધુ વાંચો (Read More):
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો