Union and State Functions & Parliamentary System in India: સંઘ અને રાજ્યોના કાર્યો, સંસદીય વ્યવસ્થા અને સંસદ-ધારાસભાની સંપૂર્ણ વિગતવાર માહિતી
નમસ્કાર મિત્રો! ભારતીય બંધારણે ભારતને 'રાજ્યોનો સંઘ' (Union of States) જાહેર કર્યો છે. આપણા દેશમાં સંઘીય માળખું (Federal Structure) હોવાથી કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચે સત્તા અને જવાબદારીઓની સ્પષ્ટ વહેંચણી કરવામાં આવી છે. આ વ્યવસ્થાને સમજવા માટે 'સંસદીય લોકશાહી' ના પાયાના સિદ્ધાંતો જાણવા ખૂબ જરૂરી છે. GPSC, PSI, પોલીસ કોન્સ્ટેબલ અને TET/TAT જેવી પરીક્ષાઓમાં શાસન વ્યવસ્થાના આ અંગોમાંથી સૌથી વધુ પ્રશ્નો પૂછાય છે. આજના આ લેખમાં આપણે સંઘ અને રાજ્યોના કાર્યો, સંસદની રચના અને સંસદીય કાર્યપ્રણાલી વિશે ઊંડાણપૂર્વક માહિતી મેળવીશું.
૧. સંઘ અને રાજ્યો વચ્ચે સત્તાની વહેંચણી (૭મી અનુસૂચિ)
ભારતીય બંધારણની ૭મી અનુસૂચિ મુજબ કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચેના કાર્યોને ત્રણ યાદીઓમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે:
- સંઘ યાદી (Union List): આમાં રાષ્ટ્રીય મહત્વના વિષયો હોય છે જેના પર માત્ર કેન્દ્ર સરકાર જ કાયદો બનાવી શકે છે. (દા.ત. સંરક્ષણ, રેલવે, બેંકિંગ, વિદેશી બાબતો).
- રાજ્ય યાદી (State List): આમાં પ્રાદેશિક મહત્વના વિષયો હોય છે જેના પર રાજ્ય સરકાર કાયદો બનાવે છે. (દા.ત. પોલીસ, જેલ, ખેતી, જાહેર આરોગ્ય).
- સંયુક્ત યાદી (Concurrent List): આમાં એવા વિષયો છે જેના પર કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંને કાયદો બનાવી શકે છે. (દા.ત. શિક્ષણ, વન, લગ્ન અને છૂટાછેડા). જો કેન્દ્ર અને રાજ્યના કાયદા વચ્ચે વિવાદ થાય, તો કેન્દ્રનો કાયદો માન્ય રહે છે.
૨. સંસદીય શાસન વ્યવસ્થા (Parliamentary System)
ભારતે બ્રિટનના બંધારણમાંથી સંસદીય શાસન પદ્ધતિ અપનાવી છે. તેની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:
- બેવડા વડા: દેશના બંધારણીય વડા રાષ્ટ્રપતિ છે, જ્યારે વાસ્તવિક વડા વડાપ્રધાન છે.
- સામૂહિક જવાબદારી: મંત્રીમંડળ સંસદ (લોકસભા) ને સામૂહિક રીતે જવાબદાર હોય છે.
- કારોબારી અને ધારાસભા: મંત્રીઓ ધારાસભાના સભ્યો હોવા ફરજિયાત છે.
૩. ભારતની સંસદ (The Parliament - Articles 79 to 122)
બંધારણની કલમ ૭૯ મુજબ ભારતની સંસદ રાષ્ટ્રપતિ અને બે ગૃહોની બનેલી છે:
A. લોકસભા (નીચલું ગૃહ - Article 81):
- રચના: મહત્તમ ૫૫૦ સભ્યો (વર્તમાન ૫૪૩).
- ચૂંટણી: પુખ્ત વયના મતાધિકાર દ્વારા સીધી ચૂંટણી.
- ટર્મ: સામાન્ય રીતે ૫ વર્ષ (વહેલી બરખાસ્ત થઈ શકે).
- અધ્યક્ષ: લોકસભાના સભ્યો પોતાનામાંથી એક અધ્યક્ષ (Speaker) ચૂંટે છે.
B. રાજ્યસભા (ઉપલું ગૃહ - Article 80):
- રચના: મહત્તમ ૨૫૦ સભ્યો (૨૩૮ ચૂંટાયેલા + ૧૨ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત).
- ટર્મ: કાયમી ગૃહ છે, ક્યારેય બરખાસ્ત થતું નથી. સભ્યોની ટર્મ ૬ વર્ષની હોય છે.
- ચેરમેન: ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ હોદ્દાની રૂએ રાજ્યસભાના સભાપતિ હોય છે.
૪. રાજ્ય ધારાસભા (State Legislature - Articles 168 to 212)
રાજ્યોમાં પણ કેન્દ્ર જેવી જ વ્યવસ્થા છે:
- વિધાનસભા (Legislative Assembly): દરેક રાજ્યમાં હોય છે. સભ્યો સીધા જનતા દ્વારા ચૂંટાય છે.
- વિધાન પરિષદ (Legislative Council): માત્ર અમુક રાજ્યોમાં જ છે (દા.ત. યુપી, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર). ગુજરાતમાં માત્ર એકગૃહી ધારાસભા (વિધાનસભા) છે.
- રાજ્યપાલ: રાજ્યના બંધારણીય વડા છે, જેની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ કરે છે.
🛠️ તુલનાત્મક ચાર્ટ: લોકસભા વિરુદ્ધ રાજ્યસભા
| મુદ્દો | લોકસભા (નીચલું ગૃહ) | રાજ્યસભા (ઉપલું ગૃહ) |
|---|---|---|
| ગૃહનું સ્વરૂપ | અસ્થાયી (5 વર્ષ) | કાયમી (બરખાસ્ત ન થાય) |
| લઘુત્તમ વય | 25 વર્ષ | 30 વર્ષ |
| ચૂંટણી પદ્ધતિ | સીધી (જનતા દ્વારા) | પરોક્ષ (વિધાનસભા સભ્યો દ્વારા) |
| અધ્યક્ષ | સ્પીકર (સભ્યોમાંથી ચૂંટાયેલા) | ઉપરાષ્ટ્રપતિ (પદની રૂએ) |
૫. સંસદ અને રાજ્યોના મહત્વના કાર્યો
૧. કાયદો બનાવવો: પ્રજાના કલ્યાણ માટે નવા કાયદાઓ ઘડવા અને જૂનામાં સુધારા કરવા.
૨. નાણાકીય નિયંત્રણ: બજેટ પસાર કરવું અને સરકારી ખર્ચ પર દેખરેખ રાખવી.
૩. કારોબારી પર અંકુશ: પ્રશ્નોત્તરી કાળ અને અવિશ્વાસની દરખાસ્ત દ્વારા મંત્રીમંડળ પર નિયંત્રણ રાખવું.
અગાઉની પરીક્ષામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો (IMP Quiz):
- ભારતમાં અવશિષ્ટ શક્તિઓ (Residuary Powers) કોની પાસે છે? - કેન્દ્ર સરકાર
- રાજ્યસભાના સભ્ય બનવા માટે લઘુત્તમ વય કેટલી હોવી જોઈએ? - ૩૦ વર્ષ
- લોકસભામાં નાણાકીય ખરડો રજૂ કરવા કોની પૂર્વ મંજૂરી જરૂરી છે? - રાષ્ટ્રપતિ
- કયા રાજ્યમાં દ્વિગૃહી ધારાસભા નથી? (ઓપ્શન મુજબ ગુજરાત જવાબ આવે)
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
ભારતીય સંસદીય વ્યવસ્થા એ સત્તાના વિકેન્દ્રીકરણનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચેના આંતર-સંબંધો અને તેમની જવાબદારીઓ સમજવાથી જ આપણે સાચા નાગરિક બની શકીએ છીએ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં સફળતા મેળવી શકીએ છીએ.
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો