Jean Piaget's Theory of Cognitive Development: જીન પિયાજેનો બોધાત્મક વિકાસનો સિદ્ધાંત | TET અને TAT પરીક્ષા માટે સૌથી મહત્વની મનોવિજ્ઞાન નોટ્સ

 

નમસ્કાર શિક્ષક મિત્રો! બાળકના મનને સમજવા માટે જીન પિયાજેનો સિદ્ધાંત એક દીવાદાંડી સમાન છે. સ્વિસ મનોવૈજ્ઞાનિક જીન પિયાજેએ એ વાત પર ભાર મૂક્યો કે બાળક એ 'નાનો વૈજ્ઞાનિક' છે જે પોતાની આસપાસના વિશ્વમાંથી જ્ઞાનનું સક્રિય રીતે નિર્માણ કરે છે. TET અને TAT ની પરીક્ષામાં દર વર્ષે આ સિદ્ધાંતના તબક્કાઓ અને પારિભાષિક શબ્દો (સ્કીમા, આત્મસાત્કરણ) માંથી ૨ થી ૩ પ્રશ્નો અચૂક પૂછાય છે. આજના આ લેખમાં આપણે પિયાજેના આખા સિદ્ધાંતને ઉદાહરણો સાથે ઊંડાણપૂર્વક સમજીશું.

​૧. મુખ્ય સંકલ્પનાઓ (Key Concepts):

• ​સ્કીમા (Schema): જ્ઞાનના નાના એકમો અથવા માહિતીનું માનસિક માળખું.
• ​આત્મસાત્કરણ (Assimilation): નવી માહિતીને જૂના સ્કીમામાં ફિટ કરવાની પ્રક્રિયા.
• ​સમાયોજન (Accommodation): નવી માહિતી મુજબ જૂના સ્કીમામાં ફેરફાર કરવાની પ્રોસેસ.
• ​સંતુલન (Equilibration): નવી અને જૂની માહિતી વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની પ્રક્રિયા.

​૨. બોધાત્મક વિકાસના ૪ મુખ્ય તબક્કાઓ:

​૧. સાંવેદનિક-કારક તબક્કો (Sensory Motor Stage: ૦ થી ૨ વર્ષ):

બાળક પોતાની ઇન્દ્રિયો (જોવું, સાંભળવું, સ્પર્શ) દ્વારા શીખે છે. આ તબક્કાની સૌથી મોટી સિદ્ધિ 'વસ્તુ સ્થાયિત્વ' (Object Permanence) છે, એટલે કે વસ્તુ નજર સામે ન હોય તો પણ તેનું અસ્તિત્વ છે તે બાળક સમજે છે.

​૨. પૂર્વ-ક્રિયાત્મક તબક્કો (Pre-operational Stage: ૨ થી ૭ વર્ષ):

બાળક પ્રતીકો અને ભાષાનો ઉપયોગ શરૂ કરે છે. તેની વિચારધારા સ્વકેન્દ્રી (Egocentric) હોય છે અને તે નિર્જીવ વસ્તુઓને પણ સજીવ માને છે (અજીવવાદ - Animism). આ તબક્કામાં તર્કનો અભાવ જોવા મળે છે.

​૩. મૂર્ત-ક્રિયાત્મક તબક્કો (Concrete Operational Stage: ૭ થી ૧૧ વર્ષ):

બાળક મૂર્ત (જે નજરે દેખાય છે તે) વસ્તુઓ પર તાર્કિક વિચારણા કરી શકે છે. તેમાં 'સંરક્ષણ' (Conservation) અને વર્ગીકરણની ક્ષમતા વિકસે છે.

​૪. અમૂર્ત/ઔપચારિક તબક્કો (Formal Operational Stage: ૧૧ વર્ષથી વધુ):

બાળકમાં અમૂર્ત વિચારણા, પરિકલ્પનાત્મક તર્ક (Hypothetical Reasoning) અને નૈતિક મૂલ્યો વિશે વિચારવાની શક્તિ ખીલે છે.

🛠️ પિયાજે બોધાત્મક વિકાસ ચાર્ટ

તબક્કાનું નામ	સમયગાળો (વય)	મુખ્ય ખાસિયત
સાંવેદનિક-કારક	0 થી 2 વર્ષ	વસ્તુ સ્થાયિત્વ, ઇન્દ્રિયો દ્વારા જ્ઞાન
પૂર્વ-ક્રિયાત્મક	2 થી 7 વર્ષ	સ્વકેન્દ્રિત વિચારણા, પ્રતીકાત્મક રમત
મૂર્ત-ક્રિયાત્મક	7 થી 11 વર્ષ	તાર્કિક વિચારણા (મૂર્ત), સંરક્ષણ
અમૂર્ત/ઔપચારિક	11 વર્ષથી વધુ	અમૂર્ત તર્ક, પરિકલ્પનાત્મક વિચારણા

​૩. અગાઉની પરીક્ષામાં પૂછાયેલા મહત્વના પ્રશ્નો (IMP Questions):

• ​જીન પિયાજે કયા દેશના મનોવૈજ્ઞાનિક હતા? - સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ
• ​બાળક કયા તબક્કે 'વસ્તુ સ્થાયિત્વ' પ્રાપ્ત કરે છે? - સાંવેદનિક-કારક તબક્કો
• ​'સ્કીમા' શબ્દ કોણે આપ્યો છે? - જીન પિયાજે
• ​બાળક કયા વર્ષમાં 'અમૂર્ત વિચારણા' કરતું થાય છે? - ૧૧ વર્ષ પછી (૪થો તબક્કો)
• ​આત્મસાત્કરણ અને સમાયોજન વચ્ચેના સંતુલનને શું કહેવાય? - ઈક્વીલીબ્રેશન (Equilibration)

​નિષ્કર્ષ (Conclusion)

​જીન પિયાજેનો આ સિદ્ધાંત આપણને સમજાવે છે કે બાળકો પુખ્ત વયના લોકો કરતા અલગ રીતે વિચારે છે અને તેમનો વિકાસ ક્રમબદ્ધ તબક્કાઓમાં થાય છે. TET અને TAT ના ઉમેદવારો માટે આ તબક્કાઓની વય મર્યાદા અને મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ યાદ રાખવી અનિવાર્ય છે.

​વધુ વાંચો (Read More):

• ગુજરાતી વ્યાકરણ: વિશેષણ અને તેના પ્રકારોની સંપૂર્ણ સમજ
• અંગ્રેજી વ્યાકરણ એક જ પોસ્ટમાં ત્રણેય ચાલુ કાળ
• ભારતનું બંધારણ
• ​ગુજરાતી વ્યાકરણ