મહાગુજરાત આંદોલન અને ગુજરાતની સ્થાપના: ઇતિહાસ, સંઘર્ષ અને વિજય ગાથા - સંપૂર્ણ માહિતી (Mahagujarat Movement History)
નમસ્કાર મિત્રો! ૧ મે, ૧૯૬૦ના રોજ આપણું ગુજરાત રાજ્ય અસ્તિત્વમાં આવ્યું, પણ શું તમને ખબર છે કે આ દિવસ જોવા માટે આપણા પૂર્વજોએ કેટલું લોહી રેડ્યું છે? આઝાદી મળી ત્યારે ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર એક હતા, જેને 'બૃહદ મુંબઈ રાજ્ય' કહેવાતું હતું. અલગ ગુજરાત રાજ્ય માટે જે ઉગ્ર લડત ચાલી તેને ઇતિહાસમાં 'મહાગુજરાત આંદોલન' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આજે આપણે આ ઐતિહાસિક આંદોલનની રજેરજની વાત જાણીશું.
આંદોલનની પૃષ્ઠભૂમિ: શા માટે જરૂર પડી?
જ્યારે ૧૯૫૬માં ભાષાવાર રાજ્યોની રચના થઈ રહી હતી, ત્યારે કેન્દ્ર સરકારે મુંબઈને અલગ રાજ્ય બનાવવાને બદલે 'દ્વિભાષી રાજ્ય' (ગુજરાતી + મરાઠી) બનાવ્યું.
- આ નિર્ણય સામે ગુજરાતના વિદ્યાર્થીઓ અને પ્રજામાં રોષ ફાટી નીકળ્યો.
- ગુજરાતીઓને લાગ્યું કે મુંબઈ પર મહારાષ્ટ્રનું પ્રભુત્વ વધી જશે અને ગુજરાતીઓ અન્યાયનો ભોગ બનશે.
૮ ઓગસ્ટ ૧૯૫૬: ગોળીબાર અને શહીદ દિન
આ દિવસ ગુજરાતના ઇતિહાસનો 'કાળો દિવસ' ગણાય છે.
- અમદાવાદના લાલ દરવાજા પાસે આવેલા 'કોંગ્રેસ હાઉસ' સામે વિદ્યાર્થીઓ શાંતિથી વિરોધ કરવા ગયા હતા.
- ત્યાં કોઈ ચેતવણી વગર પોલીસ ગોળીબાર થયો.
- આ ગોળીબારમાં પૂનમચંદ, કૌશિક વ્યાસ અને સુરેશ ભટ્ટ સહિત કુલ ૪ યુવાનો શહીદ થયા.
- આ ઘટનાએ આખા ગુજરાતમાં આગ લગાડી દીધી. આ શહીદોની યાદમાં જ આજે ત્યાં 'શહીદ સ્મારક' (ખાંભી) આવેલું છે.
ઇન્દુચાચાની એન્ટ્રી: 'જનતાના ચાચા'
આ ગોળીબાર પછી વિદ્યાર્થીઓ નિરાધાર હતા. તેમને એક સબળ નેતૃત્વની જરૂર હતી. ત્યારે ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક (ઇન્દુચાચા) મેદાનમાં આવ્યા.
- ૯ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૬: અમદાવાદના ખાડિયામાં ઇન્દુચાચાની અધ્યક્ષતામાં 'મહાગુજરાત જનતા પરિષદ' ની સ્થાપના થઈ.
- ઇન્દુચાચાના ભાષણો સાંભળવા લાખો લોકો ઉમટી પડતા. તેમનું ચૂંટણી ચિન્હ 'કૂકડો' હતું.
- તેમણે સૂત્ર આપ્યું હતું: "લે કે રહેંગે મહાગુજરાત".
ખાંભી સત્યાગ્રહ: ૨૨૬ દિવસનો સંઘર્ષ
શહીદ થયેલા વિદ્યાર્થીઓની યાદમાં કોંગ્રેસ હાઉસ સામે પાળિયા (ખાંભી) મુકવા માટે સત્યાગ્રહ શરૂ થયો.
- સરકારે ખાંભી મુકવાની મનાઈ ફરમાવી હતી.
- યુવાનો રોજ ખાંભી મુકવા જાય અને પોલીસ તેમને પકડી જાય.
- આ સત્યાગ્રહ સતત ૨૨૬ દિવસ સુધી ચાલ્યો હતો! છેવટે સરકારે નમવું પડ્યું.
૧ મે ૧૯૬૦: ગુજરાતનો ઉદય (Victory)
સતત ૪ વર્ષના સંઘર્ષ પછી કેન્દ્ર સરકારે દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્યના ભાગલા પાડવાની મંજૂરી આપી.
- ૧ મે ૧૯૬૦: સાબરમતી આશ્રમ, અમદાવાદ ખાતે પૂજ્ય રવિશંકર મહારાજ ના વરદ હસ્તે ગુજરાત રાજ્યનું ઉદ્ઘાટન થયું.
- પ્રથમ મુખ્યમંત્રી: ડૉ. જીવરાજ મહેતા.
- પ્રથમ રાજ્યપાલ: મેહદી નવાઝ જંગ.
- પાટનગર: શરૂઆતમાં અમદાવાદ હતું, બાદમાં ગાંધીનગર બન્યું.
મહાગુજરાત આંદોલનની સમયરેખા (Time Line - Detailed Table)
નીચેના કોઠામાં આંદોલનની મહત્વની તારીખો અને ઘટનાઓ આપી છે.
| તારીખ / વર્ષ | ઘટના અને વિગત |
|---|---|
| 8 ઓગસ્ટ 1956 | અમદાવાદમાં વિદ્યાર્થીઓ પર ગોળીબાર. 4 શહીદ થયા. (આંદોલનની શરૂઆત). |
| 19 ઓગસ્ટ 1956 | મોરારજી દેસાઈની સભામાં લોકોએ 'જનતા કરફ્યુ' પાળ્યો (સભા ખાલી રહી). |
| 9 સપ્ટેમ્બર 1956 | ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિકના નેતૃત્વમાં 'મહાગુજરાત જનતા પરિષદ'ની સ્થાપના. |
| 1957 ચૂંટણી | જનતા પરિષદને લોકસભા અને વિધાનસભામાં મોટી જીત મળી (પ્રતિક: કૂકડો). |
| 2 ઓગસ્ટ 1958 | ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક અને દિનકર મહેતા દ્વારા 'ખાંભી સત્યાગ્રહ' શરૂ થયો. |
| 1 મે 1960 | ગુજરાતની સ્થાપના. સાબરમતી આશ્રમ ખાતે રવિશંકર મહારાજ દ્વારા ઉદ્ઘાટન. |
પરીક્ષામાં પૂછાતા અગત્યના પ્રશ્નો (One Liner GK)
- મહાગુજરાત આંદોલન વખતે કોંગ્રેસના મુખ્યમંત્રી કોણ હતા? - મોરારજી દેસાઈ.
- "હું ગુજરાતને મુંબઈની કમાણી પર નભતું જોવા નથી માંગતો" - આ વાક્ય કોનું હતું? - મોરારજી દેસાઈ.
- ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક કયા ઉપનામથી ઓળખાતા? - 'ગુજરાતના સાધુ' અથવા 'જનતાના ચાચા'.
- મહાગુજરાત સીમા સમિતિના અધ્યક્ષ કોણ હતા? - પુરષોત્તમદાસ ત્રિકમદાસ.
- ગુજરાતની સ્થાપના થઈ ત્યારે કેટલા જિલ્લા હતા? - ૧૭ જિલ્લા.
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, આજે આપણે જે સ્વર્ણિમ ગુજરાતમાં રહીએ છીએ, તેનો પાયો આ આંદોલનમાં નંખાયો હતો. પરીક્ષા માટે તો આ ટોપિક મહત્વનો છે જ, પણ એક ગુજરાતી તરીકે પણ આ ઇતિહાસ જાણવો ગૌરવની વાત છે.
વધુ વાંચો:
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો