મધ્યકાલીન ગુજરાતનો ઇતિહાસ: સલ્તનત કાળ, મુઘલ કાળ અને મરાઠા શાસનનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ | શાસકો, વહીવટ અને સ્થાપત્ય | EduStepGujarat
નમસ્કાર વિદ્યાર્થી મિત્રો! ગુજરાતનો ઇતિહાસ જેટલો પ્રાચીન છે, એટલો જ સંઘર્ષમય અને ગૌરવશાળી મધ્યકાલીન યુગ રહ્યો છે. વાઘેલા વંશના અંત પછી ગુજરાતમાં સત્તાનું કેન્દ્ર પાટણથી ખસીને અમદાવાદ અને ત્યારબાદ દિલ્હી તરફ ગયું. મધ્યકાલીન ગુજરાત એટલે મુસ્લિમ સલ્તનતની ભવ્યતા, મુઘલ સામ્રાજ્યનું વહીવટી કૌશલ્ય અને મરાઠાઓનું પરાક્રમ. આજના આ ૨૦૦૦ થી વધુ શબ્દોના આર્ટિકલમાં આપણે સલ્તનત કાળ, મુઘલ શાસન અને મરાઠા યુગ વિશેની એવી ઝીણવટભરી વિગતો જાણીશું જે પરીક્ષામાં અવારનવાર પૂછાય છે.
📰 વિભાગ-૧: ગુજરાત સલ્તનત (ઈ.સ. ૧૪૦૭ - ૧૫૭૩)
ઝફરખાન દ્વારા ગુજરાત સલ્તનતની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેણે 'મુઝફ્ફરશાહ' નામ ધારણ કર્યું હતું.
(ટેબલ-૧: સલ્તનત કાળના મુખ્ય શાસકો અને તેમની સિદ્ધિઓ)
| શાસકનું નામ | મહત્વની ઘટના / સ્થાપત્ય | પરીક્ષાલક્ષી ફેક્ટ્સ |
|---|---|---|
| અહમદશાહ પ્રથમ | અમદાવાદ શહેરની સ્થાપના (૨૬ ફેબ્રુઆરી ૧૪૧૧). | તેમણે રાજધાની પાટણથી અમદાવાદ ખસેડી. ભદ્રનો કિલ્લો બંધાવ્યો. |
| મહંમદ બેગડો | જુનાગઢ અને પાવાગઢ (ચાંપાનેર) જીત્યા. | બે ગઢ જીત્યા હોવાથી 'બેગડો' કહેવાયા. ચાંપાનેરને બીજી રાજધાની બનાવી. |
| બહાદુરશાહ | પોર્ટુગીઝો સામે સંઘર્ષ. | તેમના સમયમાં દીવમાં પોર્ટુગીઝોએ પગપેસારો કર્યો હતો. |
📰 વિભાગ-૨: મુઘલ કાળ (ઈ.સ. ૧૫૭૩ - ૧૭૫૮)
અકબરે ૧૫૭૩ માં ગુજરાત જીતીને તેને મુઘલ સામ્રાજ્યનું એક 'સૂબો' (પ્રાંત) બનાવ્યું.
- અકબર: ગુજરાત વિજયની યાદમાં અકબરે ફતેહપુર સિક્રીમાં 'બુલંદ દરવાજો' બંધાવ્યો હતો.
- જહાંગીર: અમદાવાદને 'ગર્દાબાદ' (ધૂળિયું શહેર) કહ્યું હતું.
- ઔરંગઝેબ: તેનો જન્મ ગુજરાતના દાહોદમાં થયો હતો.
(ટેબલ-૨: મુઘલ કાળના મહત્વના અધિકારીઓ અને પદો)
| પદ (Post) | જવાબદારી / કાર્ય |
|---|---|
| સુબેદાર (નાઝીમ) | સમગ્ર પ્રાંતનો વડો અને કાયદો-વ્યવસ્થાનો જવાબદાર. |
| દીવાન | મહેસૂલ અને આર્થિક બાબતોનો વડો. |
| ફોજદાર | જિલ્લા (સરકાર) કક્ષાએ શાંતિ જાળવનાર અધિકારી. |
📰 વિભાગ-૩: મરાઠા શાસન (ઈ.સ. ૧૭૫૮ - ૧૮૧૮)
છત્રપતિ શિવાજી મહારાજે સુરત પર કરેલી ચડાઈથી મરાઠાઓનો ગુજરાતમાં પ્રવેશ થયો, પણ કાયમી શાસન પેશ્વા અને ગાયકવાડોના સમયમાં સ્થપાયું.
- ગાયકવાડ વંશ: પીલાજીરાવ ગાયકવાડે વડોદરાને પોતાનું મુખ્ય કેન્દ્ર બનાવ્યું.
- ચોથ અને સરદેશમુખી: મરાઠાઓ દ્વારા લેવામાં આવતા બે મુખ્ય કર (Tax).
- શાસનનો અંત: ૧૮૧૮ ના ત્રીજા એંગ્લો-મરાઠા યુદ્ધ પછી ગુજરાતમાં બ્રિટિશ સત્તાનો પાયો નંખાયો.
🏁 નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મધ્યકાલીન ગુજરાતનો ઇતિહાસ એ ભવ્ય સ્થાપત્યો અને વહીવટી પરિવર્તનોનો સમન્વય છે. સલ્તનત કાળે આપણને અમદાવાદ જેવું શહેર આપ્યું, મુઘલોએ મજબૂત વહીવટી માળખું આપ્યું અને મરાઠાઓએ ગુજરાતમાં શૌર્યની નવી ગાથાઓ લખી. પરીક્ષાની દ્રષ્ટિએ આ યુગની કલમો, કર પદ્ધતિ અને સ્થાપત્યકારના નામ યાદ રાખવા અનિવાર્ય છે.
❓ પ્રશ્નોત્તરી (Quiz):
૧. અમદાવાદ શહેરની સ્થાપના કઈ નદીના કિનારે કરવામાં આવી હતી?
૨. કયા મુઘલ બાદશાહનો જન્મ ગુજરાતના દાહોદમાં થયો હતો?
૩. મરાઠાઓ દ્વારા પડોશી રાજ્યો પાસેથી લેવામાં આવતા ૨૫% કરને શું કહેવાય છે?
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો