સામાન્ય બૌદ્ધિક ક્ષમતા (Reasoning): ૯ મુખ્ય પ્રકરણોની વિગતવાર સમજૂતી અને શોર્ટકટ ટ્રીક્સ
નમસ્કાર મિત્રો, EduStepGujarat પર તમારું સ્વાગત છે. રીઝનીંગ એ માત્ર ગોખવાનો વિષય નથી, પણ સમજવાનો વિષય છે. આજના આ આર્ટિકલમાં અમે દરેક ટોપિકને એવી રીતે સમજાવ્યો છે કે તમને પરીક્ષામાં પ્રશ્ન જોતા જ તેનો તર્ક સમજાઈ જશે. ચાલો વિગતવાર અભ્યાસ શરૂ કરીએ.
🔵 ૧. Analogies (સમસંબંધ / સાદ્રશ્ય)
વ્યાખ્યા: બે પદો વચ્ચેના ચોક્કસ સંબંધને ઓળખીને તેના જેવો જ સંબંધ ધરાવતું ત્રીજું કે ચોથું પદ શોધવું.
વિગતવાર સમજૂતી: સમસંબંધ મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના હોય છે:
૧. શબ્દ સમસંબંધ: દેશ-રાજધાની, પ્રાણી-બચ્ચાં, સાધન-કાર્ય વગેરે.
૨. સંખ્યા સમસંબંધ: વર્ગ, ઘન, ગુણાકાર કે ભાગાકારનો સંબંધ.
૩. અક્ષર સમસંબંધ: અંગ્રેજી મૂળાક્ષરોના ક્રમમાં થતા ફેરફાર.
ટ્રિક: પ્રથમ બે પદો વચ્ચે શું લોજિક છે તે ચેક કરો (જેમ કે લોહી:લાલ તો પાન:લીલું - અહીં રંગનો સંબંધ છે).
ઉદાહરણો:
- ૧. ભારત : રૂપિયો :: બાંગ્લાદેશ : ? (જવાબ: ટકા - ચલણનો સંબંધ)
- ૨. સુથાર : કરવત :: દરજી : ? (જવાબ: સોય - સાધનનો સંબંધ)
- ૩. ૫ : ૨૫ :: ૬ : ? (જવાબ: ૩૬ - વર્ગનો સંબંધ)
- ૪. દિવસ : સૂર્ય :: રાત : ? (જવાબ: ચંદ્ર)
- ૫. ગરમી : પરસેવો :: ઠંડી : ? (જવાબ: ધ્રુજારી - અસરનો સંબંધ)
🔴 ૨. Classification (વર્ગીકરણ / અલગ પડતું શોધો)
વ્યાખ્યા: આપેલા ૪ કે ૫ વિકલ્પોમાંથી એક વિકલ્પ બાકીના બધા કરતા કોઈ ચોક્કસ ગુણધર્મને કારણે જુદો પડે છે, તેને શોધવો.
વિગતવાર સમજૂતી: આમાં તમારે વિકલ્પો વચ્ચે સમાનતા શોધવી પડે છે. ત્રણ વિકલ્પો કોઈ એક ગ્રુપના હશે અને એક બહારનો હશે. આમાં ગણિતની સંખ્યાઓ (એકી-બેકી, અવિભાજ્ય), ભૌગોલિક સ્થળો કે વિજ્ઞાનના તથ્યો પૂછાઈ શકે છે.
ઉદાહરણો:
- ૧. (A) કાન (B) નાક (C) આંખ (D) હૃદય (જવાબ: D - હૃદય આંતરિક અંગ છે)
- ૨. (A) ૧૬ (B) ૨૫ (C) ૩૬ (D) ૪૦ (જવાબ: D - ૪૦ પૂર્ણ વર્ગ નથી)
- ૩. (A) મીટર (B) લીટર (C) કિલોમીટર (D) ફૂટ (જવાબ: B - લીટર પ્રવાહી માપવા માટે છે)
- ૪. (A) જસદણ (B) ગોંડલ (C) રાજકોટ (D) સુરત (જવાબ: D - સુરત જિલ્લો અને મહાનગર છે, બાકીના તાલુકા મથકો છે)
- ૫. (A) લોખંડ (B) તાંબુ (C) લાકડું (D) એલ્યુમિનિયમ (જવાબ: C - લાકડું અધાતુ/અવાહક છે)
🟢 ૩. Number & Alphabet Series (સંખ્યા અને અક્ષર શ્રેણી)
વ્યાખ્યા: અંકો કે અક્ષરોને એક ચોક્કસ ગાણિતિક કે તાર્કિક ક્રમમાં ગોઠવેલા હોય છે, જેનો આગામી અંક કે અક્ષર શોધવાનો હોય છે.
વિગતવાર સમજૂતી: શ્રેણી ઉકેલવા માટે તફાવત (Difference) જોવો સૌથી મહત્વનો છે. જો સંખ્યા ધીમેથી વધતી હોય તો સરવાળો, ઝડપથી વધે તો ગુણાકાર કે વર્ગ અને જો ઘટતી હોય તો બાદબાકી કે ભાગાકાર હોઈ શકે. અક્ષર શ્રેણી માટે A=1, B=2... Z=26 યાદ રાખવું ખૂબ જરૂરી છે.
ઉદાહરણો:
- ૧. ૫, ૧૦, ૨૦, ૪૦, ? (જવાબ: ૮૦ - દરેક સંખ્યાને ૨ વડે ગુણતા)
- ૨. ૨, ૫, ૧૦, ૧૭, ? (જવાબ: ૨૬ - 1^2+1, 2^2+1, 3^2+1...)
- ૩. B, D, F, H, ? (જવાબ: J - +2 નો ક્રમ)
- ૪. ૧૦૦, ૯૦, ૮૦, ૭૦, ? (જવાબ: ૬૦ - ૧૦ ની બાદબાકી)
- ૫. A, Z, B, Y, C, ? (જવાબ: X - પ્રથમ અને અંતિમ અક્ષરની જોડી)
🟣 ૪. Coding-Decoding (સાંકેતિક ભાષા)
વ્યાખ્યા: કોઈ સંદેશાને છૂપી રીતે બીજા અક્ષરો કે અંકોમાં પરિવર્તિત કરવાની કળા.
વિગતવાર સમજૂતી: આમાં અક્ષરોનું સ્થાન બદલાયું હોય (Reverse), અથવા અક્ષરોમાં ચોક્કસ સંખ્યા ઉમેરાઈ હોય (Shift). ઘણીવાર આખા શબ્દ માટે એક અંક નક્કી હોય છે. આને ઉકેલવા માટે 'EJOTY' (5, 10, 15, 20, 25) ની ટ્રીક વાપરવી જોઈએ.
ઉદાહરણો:
- ૧. જો SCHOOL ને TDIPPM લખાય, તો BOOK ને શું લખાય? (જવાબ: CPPL - દરેક અક્ષરમાં +1)
- ૨. જો A=1, B=2 હોય અને BAG = 10 થાય, તો DOG = ? (જવાબ: ૨૬ - 4+15+7)
- ૩. જો પૃથ્વીને મંગળ કહેવાય, મંગળને શુક્ર કહેવાય, તો આપણે ક્યાં રહીએ છીએ? (જવાબ: મંગળ - કોડિંગ મુજબ)
- ૪. જો KING ને GNIK લખાય, તો QUEEN ને શું લખાય? (જવાબ: NEEUQ - ઉલટો ક્રમ)
- ૫. જો 123 નો અર્થ 'Hot Coffee' હોય અને 345 નો અર્થ 'Coffee is Good' હોય, તો Coffee માટે કયો અંક? (જવાબ: ૩)
🟠 ૫. Blood Relations (લોહીના સંબંધો)
વ્યાખ્યા: આપેલા કૌટુંબિક ડેટાના આધારે બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો સંબંધ નક્કી કરવો.
વિગતવાર સમજૂતી: લોહીના સંબંધો ઉકેલવા માટે હંમેશા 'ફેમિલી ટ્રી' (Family Tree) બનાવવું જોઈએ. પુરુષ માટે ચોરસ $[\ ]$ અને સ્ત્રી માટે વર્તુળ $( \ )$ ચિહ્ન વાપરો. તમારી પેઢીને વચ્ચે, પિતાની પેઢીને ઉપર અને સંતાનોની પેઢીને નીચે દર્શાવો.
ઉદાહરણો:
- ૧. રમેશના પિતાના ભાઈની પત્ની રમેશની શું થાય? (જવાબ: કાકી)
- ૨. અશોક કહે છે, "આ છોકરી મારા દાદાના એકમાત્ર પુત્રની પુત્રી છે." તો અશોક અને છોકરીનો સંબંધ શું? (જવાબ: ભાઈ-બહેન)
- ૩. તમારી બહેનના પતિના સાસુ તમારે શું થાય? (જવાબ: માતા)
- ૪. A એ B નો ભાઈ છે. B એ C ની બહેન છે. C એ D ના પિતા છે. તો A નો D સાથે શું સંબંધ? (જવાબ: કાકા)
- ૫. એક સ્ત્રી તરફ આંગળી ચીંધી મોહન કહે છે, "તેના પિતા મારા પિતાના એકમાત્ર પુત્ર છે." તો તે સ્ત્રી મોહનની શું થાય? (જવાબ: પુત્રી)
🔵 ૬. Direction Sense (દિશા અને અંતરનું જ્ઞાન)
વ્યાખ્યા: મુખ્ય ૪ અને પેટા ૪ દિશાઓના આધારે વ્યક્તિનું અંતિમ સ્થાન કે દિશા નક્કી કરવી.
વિગતવાર સમજૂતી: મુખ્ય દિશાઓ: ઉત્તર (ઉપર), દક્ષિણ (નીચે), પૂર્વ (જમણે), પશ્ચિમ (ડાબે). પેટા દિશાઓ: ઈશાન, અગ્નિ, નૈઋત્ય, વાયવ્ય. જો અંતર શોધવાનું હોય તો પાયથાગોરસનો પ્રમેય (a^2 + b^2 = c^2) વાપરવો પડે છે.
[Image showing 8 directions with names in Gujarati: Uttar, Dakshin, Purva, Pashchim, Ishan, Agni, Nairutya, Vayavya]
ઉદાહરણો:
- ૧. એક માણસ પૂર્વમાં ૩ કિમી જાય છે, પછી ઉત્તરમાં ૪ કિમી જાય છે. તે મૂળ સ્થાનેથી કેટલા કિમી દૂર હશે? (જવાબ: ૫ કિમી)
- ૨. સૂર્યાસ્ત સમયે તમારો પડછાયો કઈ દિશામાં હશે? (જવાબ: પૂર્વ - સૂર્ય પશ્ચિમમાં હોય ત્યારે)
- ૩. જો તમે ઉત્તર દિશામાં મોઢું રાખી ઉભા હોવ અને ડાબે વળો, તો તમારું મોઢું કઈ દિશામાં હશે? (જવાબ: પશ્ચિમ)
- ૪. દક્ષિણ અને પશ્ચિમની વચ્ચે કઈ પેટા દિશા આવેલી છે? (જવાબ: નૈઋત્ય)
- ૫. તમે પૂર્વમાં ૧૦ મીટર ચાલો, પછી ૧૮૦ ડિગ્રી વળો, હવે તમે કઈ દિશામાં જઈ રહ્યા છો? (જવાબ: પશ્ચિમ)
🟢 ૭. Venn Diagrams (વેન આકૃતિઓ)
વ્યાખ્યા: વસ્તુઓ કે સમૂહો વચ્ચેના સંબંધને વર્તુળ દ્વારા તાર્કિક રીતે રજૂ કરવા.
વિગતવાર સમજૂતી: જો એક વસ્તુ બીજીમાં સંપૂર્ણ સમાયેલી હોય તો મોટું અને નાનું વર્તુળ આવે. જો અંશતઃ સંબંધ હોય તો છેદતા વર્તુળો આવે. આમાં 'બધા', 'કેટલાક' અને 'કોઈ નહીં' ના સંબંધો સમજવા પડે છે.
ઉદાહરણો:
- ૧. વર્ષ, મહિનો, દિવસ (જવાબ: વર્ષની અંદર મહિનો, મહિનાની અંદર દિવસ - ૩ કેન્દ્રિત વર્તુળો)
- ૨. સ્ત્રીઓ, માતાઓ, ડોક્ટર (જવાબ: બધી માતાઓ સ્ત્રીઓ છે, પણ ડોક્ટર બંને હોઈ શકે - છેદતી આકૃતિ)
- ૩. પક્ષી, કૂતરો, પાલતુ પ્રાણી (જવાબ: કૂતરો પાલતુમાં, પક્ષી અંશતઃ પાલતુમાં હોઈ શકે)
- ૪. ફર્નિચર, ટેબલ, ખુરશી (જવાબ: ફર્નિચરના મોટા સર્કલમાં ટેબલ અને ખુરશી અલગ અલગ)
- ૫. સફરજન, ફળ, શાકભાજી (જવાબ: ફળની અંદર સફરજન, શાકભાજી અલગ)
🟠 ૮. Syllogism (તાર્કિક નિગમન)
વ્યાખ્યા: આપેલા વિધાનો પરથી તાર્કિક નિષ્કર્ષ કાઢવો, ભલે તે વાસ્તવિકતામાં ખોટા લાગે.
વિગતવાર સમજૂતી: આ પ્રશ્નો ઉકેલવા માટે પણ વેન આકૃતિ શ્રેષ્ઠ રીત છે. વિધાન ૧: 'બધા A એ B છે.' વિધાન ૨: 'બધા B એ C છે.' તો નિષ્કર્ષ 'બધા A એ C છે' સાચો ઠરે. આમાં નકારાત્મક વિધાનો (No/Not) પર ખાસ ધ્યાન આપવું.
ઉદાહરણો:
- ૧. વિધાન: બધા ટેબલ લાલ છે. બધી લાલ વસ્તુઓ મોંઘી છે. નિષ્કર્ષ: બધા ટેબલ મોંઘા છે? (જવાબ: સાચું)
- ૨. વિધાન: કેટલાક પક્ષીઓ ઉડી શકે છે. મોર પક્ષી છે. નિષ્કર્ષ: મોર ઉડી શકે છે? (જવાબ: વિધાન મુજબ કહી ન શકાય)
- ૩. વિધાન: કોઈ માણસ પાંખવાળો નથી. પક્ષીને પાંખ છે. નિષ્કર્ષ: કોઈ માણસ પક્ષી નથી. (જવાબ: સાચું)
- ૪. વિધાન: બધી પેન પેન્સિલ છે. કેટલીક પેન્સિલ રબર છે. નિષ્કર્ષ: બધી પેન રબર છે? (જવાબ: ખોટું)
- ૫. વિધાન: બધા શિક્ષકો હોશિયાર છે. રમેશ શિક્ષક છે. નિષ્કર્ષ: રમેશ હોશિયાર છે. (જવાબ: સાચું)
⚪ ૯. Statement & Conclusion (વિધાન અને નિષ્કર્ષ)
વ્યાખ્યા: કોઈ વિધાનમાં આપેલી માહિતી પરથી શું ચોક્કસ અનુમાન લગાવી શકાય તે નક્કી કરવું.
વિગતવાર સમજૂતી: આમાં તમારા અંગત વિચારો કે જ્ઞાન કરતા વિધાનમાં શું લખ્યું છે તે વધુ મહત્વનું છે. જો વિધાન કહે કે 'દરેક કાળા પદાર્થમાં ગરમી હોય છે', તો તમારે સ્વીકારવું પડે કે કાળા પદાર્થમાં ગરમી છે. નિષ્કર્ષ હંમેશા વિધાનના દાયરામાં હોવો જોઈએ.
ઉદાહરણો:
- ૧. વિધાન: "ફક્ત મહેનતુ લોકો જ પાસ થાય છે." નિષ્કર્ષ: રામ પાસ થયો, એટલે કે તે મહેનતુ છે. (જવાબ: સાચું)
- ૨. વિધાન: "મુંબઈથી દિલ્હી જવા માટે વિમાન શ્રેષ્ઠ છે." નિષ્કર્ષ: મુંબઈ અને દિલ્હી વિમાન દ્વારા જોડાયેલા છે. (જવાબ: સાચું)
- ૩. વિધાન: "જાહેરાતો વેચાણ વધારે છે." નિષ્કર્ષ: જો જાહેરાત ન હોય તો વેચાણ શૂન્ય થઈ જાય. (જવાબ: ખોટું - શૂન્ય થાય તેવું વિધાનમાં નથી)
- ૪. વિધાન: "આ દવાથી રોગ મટે છે." નિષ્કર્ષ: અન્ય કોઈ દવાથી રોગ મટતો નથી. (જવાબ: ખોટું - અન્યની વાત વિધાનમાં નથી)
- ૫. વિધાન: "પરીક્ષામાં ચોરી કરનારને જેલ થશે." નિષ્કર્ષ: જેલ થવાથી ચોરી અટકી શકે. (જવાબ: તાર્કિક રીતે સાચું)
કેલેન્ડર (Calendar) રીઝનીંગ: કોઈપણ તારીખનો વાર શોધવાની શોર્ટકટ ટ્રીક્સ અને સંપૂર્ણ સમજૂતી
શું તમે જાણો છો કે ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ ના દિવસે કયો વાર હતો? કેલેન્ડરના પ્રશ્નો ઉકેલવા માટે તમારે આખું કેલેન્ડર જોવાની જરૂર નથી, બસ થોડા નિયમો અને શોર્ટકટ કોડ યાદ રાખવાના છે. આજે આપણે તેને સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ શીખીશું.
📌 કેલેન્ડરના પાયાના નિયમો (Basic Rules)
- સામાન્ય વર્ષ: ૩૬૫ દિવસ (૫૨ અઠવાડિયા અને ૧ વધારાનો દિવસ).
- લિપ વર્ષ (Leap Year): ૩૬૬ દિવસ (૫૨ અઠવાડિયા અને ૨ વધારાના દિવસો).
- લિપ વર્ષની ઓળખ: જે વર્ષને ૪ વડે નિઃશેષ ભાગી શકાય તે લિપ વર્ષ છે (દા.ત. ૨૦૨૪, ૨૦૨૮). જો શતાબ્દી વર્ષ હોય (દા.ત. ૧૬૦૦, ૨૦૦૦), તો તેને ૪૦૦ વડે ભાગવું પડે.
જાદુઈ શોર્ટકટ કોડ (Shortcut Codes)
વાર શોધવા માટે તમારે નીચેના ત્રણ કોડ યાદ રાખવાના છે:
| મહિનાના કોડ (૧૪૪-૦૨૫-૦૩૬-૧૪૬) |
|---|
| Jan(1), Feb(4), Mar(4), Apr(0), May(2), Jun(5), Jul(0), Aug(3), Sep(6), Oct(1), Nov(4), Dec(6) |
*નોંધ: લિપ વર્ષ હોય તો Jan-0 અને Feb-3 લેવા.
📐 માસ્ટર ફોર્મ્યુલા (Master Formula)
Total = \frac{(તારીખ + મહિનાનો\ કોડ + વર્ષના\ છેલ્લી\ ૨\ અંક + લિપ\ વર્ષ\ સંખ્યા + શતાબ્દી\ કોડ)}{૭}
શેષ વધે તે મુજબ વાર: ૧-રવિ, ૨-સોમ, ૩-મંગળ, ૪-બુધ, ૫-ગુરુ, ૬-શુક્ર, ૦-શનિ.
📝 ઉદાહરણો દ્વારા સમજૂતી
- તારીખ: ૧૫
- ઓગસ્ટ કોડ: ૩
- વર્ષના છેલ્લે ૨ અંક: ૪૭
- લિપ વર્ષ (૪૭/૪): ૧૧
- શતાબ્દી કોડ (૧૯૦૦): ૦
સરવાળો: ૧૫ + ૩ + ૪૭ + ૧૧ + ૦ = ૭૬. હવે ૭૬/૭ કરતા શેષ ૬ વધે.
જવાબ: શુક્રવાર
- ૨૬(તારીખ) + ૧(જાન્યુઆરી) + ૫૦(વર્ષ) + ૧૨(લિપ) + ૦(શતાબ્દી) = ૮૯
- ૮૯/૭ કરતા શેષ ૫ વધે.
જવાબ: ગુરુવાર
🏛️ અગાઉની પરીક્ષામાં પુછાયેલ પ્રશ્નો (Previous Year Questions)
૧. જો SCHOOL = 72 હોય, તો COLLEGE = ? (જવાબ: ૭૦ - અક્ષરોના ક્રમનો સરવાળો)
૨. A એ B ના પિતા છે, C એ B ની માતા છે, તો A અને C નો સંબંધ શું? (જવાબ: પતિ-પત્ની)
૩. શ્રેણી પૂર્ણ કરો: ૧, ૮, ૨૭, ૬૪, ? (જવાબ: ૧૨૫ - ઘનની શ્રેણી)
4. જો આજે સોમવાર હોય, તો ૬૧ દિવસ પછી કયો વાર હશે? (જવાબ: શનિવાર - $૬૧/૭ = શેષ\ ૫$)
5. લિપ વર્ષમાં કુલ કેટલા વધારાના દિવસો હોય છે? (જવાબ: ૨)
6. કયા વર્ષનું કેલેન્ડર ૨૦૧૭ જેવું જ હશે? (જવાબ: ૨૦૨૩ - ૬ વર્ષ પછી)
❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
Q1. રીઝનીંગમાં ઝડપ કેવી રીતે વધારવી?
Ans: ૧ થી ૨૫ ના વર્ગ અને ૧ થી ૧૫ ના ઘન મોઢે કરો, તેનાથી ગણતરી ઝડપી થશે.
Q2. શું આ તમામ ટોપિક્સ ગૌણ સેવા પરીક્ષા માટે કામ લાગશે?
Ans: હા, ગૌણ સેવા (GSSSB) ની CCE પરીક્ષામાં રીઝનીંગ ૪૦ માર્ક્સનું હોય છે, જેમાં આ ૯ ટોપિક્સ પાયાના છે.
Q3. શતાબ્દી કોડ કેવી રીતે યાદ રાખવા?
૧૬૦૦-૬, ૧૭૦૦-૪, ૧૮૦૦-૨, ૧૯૦૦-૦, ૨૦૦૦-૬ (૬-૪-૨-૦ ના ક્રમમાં).
Q4. કેલેન્ડર ક્યારે રિપીટ થાય?
જો લિપ વર્ષ હોય તો ૨૮ વર્ષે, લિપ વર્ષ +૧ હોય તો ૬ વર્ષે અને લિપ વર્ષ +૨ કે +૩ હોય તો ૧૧ વર્ષે કેલેન્ડર રિપીટ થાય.
🏁 નિષ્કર્ષ (Conclusion)
રીઝનીંગ એ રમત જેવો વિષય છે. જો તમે તેના લોજિકને સમજી લો, તો પરીક્ષામાં આ વિભાગ તમને ટોપર બનાવી શકે છે. અમે આશા રાખીએ છીએ કે EduStepGujarat ની આ વિગતવાર પોસ્ટ તમને તૈયારીમાં ખૂબ જ મદદરૂપ થશે.
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો