નમસ્કાર વિદ્યાર્થી મિત્રો!
ગુજરાતી વ્યાકરણમાં જો કોઈ ટોપિક વિદ્યાર્થીઓને સૌથી વધુ 'અઘરો' કે 'માથાનો દુખાવો' લાગતો હોય, તો તે છે "છંદ" (Chhand). ઘણા મિત્રો છંદના બંધારણ ગોખીને તો જાય છે, પણ પરીક્ષામાં પંક્તિ જોઈને લઘુ-ગુરુ કરવામાં કન્ફ્યુઝ થઈ જાય છે.
પણ હકીકતમાં, છંદ એ ગણિત જેવો વિષય છે. જો તમને તેનું સાચું ગણિત અને બંધારણ (Formula) યાદ હોય, તો તમારો જવાબ ક્યારેય ખોટો ન પડે. તલાટી, ક્લાર્ક, TET-TAT કે GPSC જેવી કોઈપણ પરીક્ષામાં છંદના ૧ થી ૨ માર્ક્સ રોકડા હોય છે.
આજના આ આર્ટિકલમાં આપણે અક્ષરમેળ અને માત્રામેળ છંદને ગોખવાને બદલે, તેની શોર્ટકટ ચાવીઓ (Shortcuts) દ્વારા યાદ રાખતા શીખીશું. તો ચાલો, કવિતાના આ જાદુઈ વિશ્વમાં પ્રવેશ કરીએ!
ગુજરાતી વ્યાકરણ: છંદ (Chhand)
છંદ એટલે શું?
“કાવ્યમાં વાણીની મધુરતા લાવવા માટે નિયમ અનુસાર કરવામાં આવતી મેળવણીની રચનાને છંદ કહે છે.”
“કાવ્યમાં વાણીની મધુરતા લાવવા માટે નિયમ અનુસાર કરવામાં આવતી મેળવણીની રચનાને છંદ કહે છે.”
છંદના મુખ્ય બે પ્રકાર છે: ૧. અક્ષરમેળ છંદ, ૨. માત્રામેળ છંદ
સ્વર: અ આ ઇ ઈ ઉ ઊ એ ઐ ઓ ઔ અં અઃ ઋ
વ્યંજન: ક, ખ, ગ.... થી જ્ઞ સુધી (દરેક વ્યંજનમાં ‘અ’ સ્વર ભળેલો હોય છે.)
બારાક્ષરી: ક કા કિ કી કુ કૂ કે કૈ કો કૌ કં કઃ કૃ
લઘુ-ગુરુ અને તેના નિયમો
| લઘુ અક્ષર (U) | ગુરુ અક્ષર (—) |
|---|---|
|
|
મહત્વના નિયમો:
- જોડાક્ષરનો નિયમ: જો સંયુક્ત વ્યંજન (જોડાક્ષર) હોય તો તેની આગળનો હ્રસ્વ અક્ષર લઘુ હોવા છતાં ગુરુ બની જાય છે.
(દા.ત. સિકકો, સત્ય, વિશ્વ, બુદ્ધિ - અહીં સિ, સ, વિ, બુ ગુરુ ગણાશે). - અનુસ્વારનો નિયમ: જે અક્ષર પર તીવ્ર અનુસ્વાર હોય તે ગુરુ ગણાય. (દા.ત. પંકજ, ગંગા). મંદ અનુસ્વાર લઘુ રહે છે.
- વિસર્ગનો નિયમ: વિસર્ગ યુક્ત અક્ષર ગુરુ ગણાય છે. (દા.ત. દુઃખ, નિઃશબ્દ).
- ચરણને અંતે: પંક્તિ કે ચરણને અંતે આવતો લઘુ અક્ષર પણ ગુરુ ગણી શકાય છે.
ગણ કોષ્ટક (સૂત્ર: ય મા તા રા જ ભા ન સ લ ગા)
| ક્રમ | ગણ | બંધારણ | ચિહ્ન | અક્ષર |
|---|---|---|---|---|
| ૧ | ય | ય માતા | U – – | લઘુ ગુરુ ગુરુ |
| ૨ | મ | મા તા રા | – – – | ગુરુ ગુરુ ગુરુ |
| ૩ | ત | તા રા જ | – – U | ગુરુ ગુરુ લઘુ |
| ૪ | ર | રા જ ભા | – U – | ગુરુ લઘુ ગુરુ |
| ૫ | જ | જ ભા ન | U – U | લઘુ ગુરુ લઘુ |
| ૬ | ભ | ભા ન સ | – U U | ગુરુ લઘુ લઘુ |
| ૭ | ન | ન સ લ | U U U | લઘુ લઘુ લઘુ |
| ૮ | સ | સ લ ગા | U U – | લઘુ લઘુ ગુરુ |
| ૯ | લ | લઘુ | U | લઘુ |
| ૧૦ | ગ | ગુરુ | – | ગુરુ |
૧. શાર્દૂલવિક્રીડિત છંદ
- અક્ષર: ૧૯
- બંધારણ: મ સ જ સ ત ત ગા (મસજસતતગા)
- યતિ: ૧૨ અક્ષરે
| ઉ ગે છે | સુ ર ખી | ભ રી ર | વિ મૃ દૂ | હે મં ત | નો પૂર્વ | માં |
| – – – | U U – | U – U | U U – | – – U | – – U | – |
| મ | સ | જ | સ | ત | ત | ગા |
ઉદાહરણો:
- (૧) એ મૂક્યું વન,એ મૂકમાં જન,ઘણે વર્ષે મળ્યાં જે ક્ષણ
- (૨) જેવો કો નભતારબો ગરી જતો અંધારામાં પધારી – ઉમાશંકર જોશી
- (૩) ચિંતા અંતરની દઈ દયિતને સંગી થવા ઈચ્છવું - બોટાદકર
૨. મંદાક્રાન્તા છંદ
- અક્ષર: ૧૭
- બંધારણ: મ ભ ન ત ત ગા ગા (મભનતતગાગા)
- યતિ: ૪ અને ૧૦ અક્ષરે
| મૂં ચી તી | ણી સ જ | લ દ ગ | માં કા ચ | કે રી ક | ણિ કા |
| – – – | – U U | U U U | – – U | – – U | – – |
| મ | ભ | ન | ત | ત | ગાગા |
ઉદાહરણો:
- (૧) ઉપડેલાં ડગ ઉપર શા લોહ કેરા મણિકા.
- (૨) દીઠાં હેતે સ્મૃતિપડ બધાં ઉકેલ્યાં આપ રૂડાં.
- (૩) રે પંખીડા ! સુખથી ચણજો ગીત વા કાંઈ ગાજો.
૩. શિખરિણી છંદ
- અક્ષર: ૧૭
- બંધારણ: ય મ ન સ ભ લ ગા (યમનસભલગા)
- યતિ: ૬ અને ૧૨ અક્ષરે
| ત રે જે | શો ભા થી | વ ન વ | ન વિ શે | બા લ હ | રિ ની |
| U – – | – – – | U U U | U U – | – U U | U – |
| ય | મ | ન | સ | ભ | લગા |
ઉદાહરણો:
- (૧) અમારા એ દાદા,વિપુલ વડના ઝુંડ સરખા.
- (૨) અસત્યો માંહેથી પ્રભુ પરમ સત્યે તું લઈ જા.
૪. પૃથ્વી છંદ
- અક્ષર: ૧૭
- બંધારણ: જ સ જ સ ય લ ગા (જસજસયલગા)
- યતિ: ૮ અક્ષરે
| પ્રિ યે તુ | જ લુ ટે | ધ રૂં ધ | વ લ સ્વ | ચ્છ આ મો | ગ રો |
| U – U | U U – | U – U | U U – | U – – | U – |
| જ | સ | જ | સ | ય | લગા |
ઉદાહરણ: ભમો ભરતખંડમાં સકળ ભોમ ખૂંદી વળો.
૫. વંશસ્થ છંદ
અક્ષર: ૧૨ | બંધારણ: જ ત જ ર (જતજર)
| ત્રિ કા ળ | નું જ્ઞા ન | હ તું કુ | મા ર ને |
| U – U | – – U | U – U | – U – |
હરિગીત છંદ (માત્રામેળ)
- માત્રા સંખ્યા: ૨૮
- યતિ: ૧૪ અને ૧૬ માત્રાએ
- છેલ્લો અક્ષર: ગુરુ
| આ | પ્રેમ | સંસારી | તણો | તુજ | તેજ | જેવો | છે | નક્કી |
| ૨ | ૨૧ | ૨૨૨ | ૧૨ | ૧૧ | ૨૧ | ૨૨ | ૨ | ૧૨ |
ઉદાહરણો:
- (૧) બેસે છે ભાગ્ય બેઠાનું,ઊભું ઊભા રહેલનું.
- (૨) જે પોષતું તે મારતું એ ક્રમ નથી શું કુદરતી.
- (૩) જ્યાં જ્યાં નજર મારી ઠરે,યાદી ભરી ત્યાં આપની.
અન્ય મહત્વના અક્ષરમેળ છંદ
૧. મનહર છંદ (સંખ્યામેળ)
- અક્ષર સંખ્યા: ૩૧ (પહેલી પંક્તિમાં ૧૬ + બીજી પંક્તિમાં ૧૫)
- યતિ: ૮, ૧૬ અને ૨૪ અક્ષરે
- વિશેષ: છેલ્લો અક્ષર ગુરુ હોય છે. આમાં ગણ હોતા નથી, માત્ર અક્ષર ગણાય છે.
ઉદાહરણ:
ઊંટ કહે આ સભામાં વાંકા અંગવાળા ભૂંડા,
ભૂતળમાં પશુઓ ને પક્ષીઓ અપાર છે.
૨. અનુષ્ટુપ છંદ
- અક્ષર: ૩૨ (દરેક ચરણમાં ૮ અક્ષર)
- બંધારણ:
- ૧ અને ૩ ચરણમાં: ૫-૬-૭ અક્ષર = લઘુ-ગુરુ-ગુરુ (ય ગણ)
- ૨ અને ૪ ચરણમાં: ૫-૬-૭ અક્ષર = લઘુ-ગુરુ-લઘુ (જ ગણ)
ઉદાહરણ:
સત્યે જડાયેલું જીવન, દિવ્ય તેજથી શોભશે,
પ્રભુના પંથમાં જાતાં, કદી ના ડર લાગશે.
૩. માલિની છંદ
અક્ષર: ૧૫ | બંધારણ: ન ન મ ય ય (નનમયય) | યતિ: ૮ અક્ષરે
| ન | ન | મ | ય | ય |
| U U U | U U U | – – – | U – – | U – – |
ઉદાહરણ: સરળ હૃદયવાળી, માતૃભાષા રૂપાળી.
વધુ માત્રામેળ છંદ
માત્રામેળ છંદમાં અક્ષર લઘુ હોય તો ૧ માત્રા અને ગુરુ હોય તો ૨ માત્રા ગણાય છે.
૧. દોહરો (Dohro)
- માત્રા: ૨૪
- બંધારણ: પહેલા અને ત્રીજા ચરણમાં ૧૩ માત્રા, બીજા અને ચોથા ચરણમાં ૧૧ માત્રા. (૧૩+૧૧)
- છેલ્લો અક્ષર: બીજા અને ચોથા ચરણને અંતે ગુરુ-લઘુ આવે.
ઉદાહરણ:
દીપકના બે દીકરા, કાજળ ને અજવાસ,
એક કપૂત કાળું કરે, બીજો દિએ પ્રકાશ.
૨. ચોપાઈ (Chopai)
- માત્રા: ૧૫ (દરેક ચરણમાં)
- ચરણ: ૪ ચરણ હોય છે.
- વિશેષ: ચરણને અંતે ગુરુ-લઘુ આવે.
ઉદાહરણ:
લાંબા જોડે ટૂંકો જાય, મરે નહીં તો માંદો થાય.
કાળજે કોર્યું તે કોને કહું? મોંઢે કહીએ તો મરી જઉં.
૩. સવૈયા (Savaiya)
- માત્રા: ૩૧ અથવા ૩૨
- યતિ: ૧૬ અને ૨૧ માત્રાએ
- પ્રકાર: ૩૧ માત્રા હોય તો 'સવૈયા એકત્રીસા' અને ૩૨ હોય તો 'સવૈયા બત્રીસા'.
ઉદાહરણ (૩૧ માત્રા):
ઝાઝી મૂછો વળી પાંડુ રાજા યુધિષ્ઠિરને પાયે લાગી,
નાની વહુને નાદ સંભળાયો ને ચોંકીને જાગી.
૪. ઝૂલણા (Zulana)
- માત્રા: ૩૭
- યતિ: ૧૦, ૨૦ અને ૩૦ માત્રાએ
- વિશેષ: નરસિંહ મહેતાના પ્રભાતિયાં (જેમ કે 'જાગને જાદવા') આ છંદમાં છે.
ઉદાહરણ:
જાગને જાદવા કૃષ્ણ ગોવાળિયા, તુજ વિના ધેનમાં કોણ જાશે ?
ત્રણસેં ને સાઠ ગોવાળ ટોળે મળ્યા, વડો રે ગોવાળિયો કોણ થાશે ?
મિત્રો, છંદ એ માત્ર વાંચવાનો વિષય નથી, પણ 'ગણતરી' કરવાનો વિષય છે. જેમ ગણિતમાં સૂત્રો યાદ રાખવા પડે, તેમ અહીં તમારે ગણ અને બંધારણ (જેમ કે 'જસજસયલગા') યાદ રાખવા પડશે.
મારી તમને સલાહ છે કે રોજ કોઈપણ કવિતાની ૨ પંક્તિ લો અને તેમાં લઘુ-ગુરુ મૂકીને પ્રેક્ટિસ કરો. જો તમે અક્ષરમેળ અને માત્રામેળના તફાવતને સમજી લેશો, તો પરીક્ષામાં તમારો એક પણ માર્ક કપાશે નહીં.
📖 વધુ વાંચો (Read More):
- 🏃 પોલીસ ભરતી ૨૦૨૬: શારીરિક કસોટીના કોલ લેટર ડાઉનલોડ કરો
- 📊 GPSC STI પરિણામ: STI વર્ગ-૩ ફાઈનલ કટ-ઓફ અને મેરિટ લિસ્ટ
- 📌 નવો સિલેબસ: પોલીસ કોન્સ્ટેબલ નવો સિલેબસ ૨૦૨૬ - સંપૂર્ણ વિગત
- ⚖️ ભારતીય બંધારણ: બંધારણના મોસ્ટ IMP ૩૦૦+ પ્રશ્નો (PDF)
- ✍️ વ્યાકરણ: ગુજરાતી વ્યાકરણ: તમામ ટોપિક્સ અને ઉદાહરણો
- 🏛️ ઇતિહાસ: ભારત અને ગુજરાતનો ઇતિહાસ - પરીક્ષાલક્ષી મટીરીયલ
- 🧮 ગણિત: ૧ થી ૧૦૦ ના વર્ગ અને ઘન યાદ રાખવાની ટ્રીક
- 🖼️ ભૂગોળ: ગુજરાતની જમીનના પ્રકારો (નકશા સાથે)
- 🌏 ભારતનું બંધારણ: દરેક ભાગની ફ્રી PDF મેળવો
- 🛶યુરોપિયન પ્રજાનું આગમન: પોર્ટુગીઝો અને અંગ્રેજોનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ
- 🗓️ડેલી કરંટ અફેર્સ: દરરોજના મહત્વના સમાચાર
- 🛡️ગુજરાત પોલીસ ભરતી: ૯૫૦ જગ્યાઓ માટે સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
- બંધારણ: રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ અને સંપૂર્ણ યાદી
- મનોવિજ્ઞાન: બુદ્ધિ અને IQ શોધવાનું સૂત્ર
- ઈતિહાસ: ૧૮૫૭નો વિપ્લવ અને આઝાદીનો જંગ
જો તમને આ આર્ટિકલમાં કોઈ પ્રશ્ન હોય અથવા કોઈ છંદ ન સમજાતો હોય, તો નીચે કોમેન્ટ બોક્સ (Comment Box) માં પૂછી શકો છો.
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો