🎊 ગુજરાતનો સાંસ્કૃતિક વારસો (Art & Culture)
🎡 ગુજરાતના મેળાઓ: સંપૂર્ણ માહિતી
જિલ્લાવાર લિસ્ટ, તિથિ અને વિશેષતા - ૩૫થી વધુ મેળાઓની ઊંડી માહિતી
નમસ્કાર મિત્રો! EduStepGujarat પર આજે આપણે ગુજરાતના એવા સાંસ્કૃતિક મેળાઓની સફરે જઈશું જે પંચાયત ક્લાર્કથી લઈને GPSC Class 1-2 સુધીની દરેક પરીક્ષા માટે 'મોસ્ટ આઈએમપી' છે. ગુજરાતની ઓળખ તેના ઉત્સવોમાં છે. આ પોસ્ટમાં અમે ૩૫ થી વધુ મેળાઓનું સંપૂર્ણ લિસ્ટ તૈયાર કર્યું છે, જે તમને બીજે ક્યાંય જોવા નહીં મળે.
🏆 ગુજરાતના ૩૫+ મુખ્ય મેળાઓ (Master Table)
ક્રમ, મેળાનું નામ, સ્થળ અને તિથિની સંપૂર્ણ વિગત
| ક્રમ | 🎡 મેળાનું નામ | 📍 સ્થળ (જિલ્લો) | 📅 તિથિ / સમય |
|---|---|---|---|
| ૧ | તરણેતરનો મેળો | તરણેતર (સુરેન્દ્રનગર) | ભાદરવા સુદ ૪, ૫, ૬ |
| ૨ | વૌઠાનો મેળો | ધોળકા (અમદાવાદ) | કારતક સુદ ૧૧ થી ૧૫ |
| ૩ | ભવનાથનો મેળો | જૂનાગઢ (ગિરનાર) | મહા વદ ૧૧ થી ૧૪ |
| ૪ | શામળાજીનો મેળો | શામળાજી (અરવલ્લી) | કારતક સુદ ૧૧ થી ૧૫ |
| ૫ | અંબાજીનો મેળો | અંબાજી (બનાસકાંઠા) | ભાદરવી પૂનમ |
| ૬ | માધવપુરનો મેળો | માધવપુર (પોરબંદર) | ચૈત્ર સુદ ૯ થી ૧૩ |
| ૭ | પલ્લીનો મેળો | રૂપાલ (ગાંધીનગર) | આસો સુદ ૯ |
| ૮ | ચિત્ર-વિચિત્ર મેળો | ગુણભાંખરી (સાબરકાંઠા) | હોળી પછીનો ૧૪મો દિવસ |
| ૯ | ગોળ ગધેડાનો મેળો | જેસવાડા (દાહોદ) | હોળી પછીના દિવસે |
| ૧૦ | ડાંગ દરબાર | આહવા (ડાંગ) | ફાગણ સુદ ૧૫ (હોળી) |
| ૧૧ | મીરા દાતારનો ઉર્સ | ઉનાવા (મહેસાણા) | રજબ માસની ૧૬ થી ૨૨ |
| ૧૨ | નકળંગનો મેળો | કોળિયાક (ભાવનગર) | ભાદરવી અમાસ |
| ૧૩ | ઘેલોનો મેળો | ઘેલા સોમનાથ (બોટાદ) | શ્રાવણ વદ અમાસ |
| ૧૪ | રવેચીનો મેળો | રાપર (કચ્છ) | ભાદરવા સુદ ૭, ૮ |
| ૧૫ | રાજકોટ લોકમેળો | રાજકોટ | શ્રાવણ વદ ૭, ૮, ૯ |
| ૧૬ | શુલપાણેશ્વર મેળો | મોખડી (નર્મદા) | ચૈત્ર વદ અમાસ |
| ૧૭ | ઝૂંડનો મેળો | ચોરવાડ (જૂનાગઢ) | શ્રાવણ માસના રવિવારે |
| ૧૮ | હાજીપીર મેળો | બન્ની (કચ્છ) | ચૈત્ર માસનો પ્રથમ સોમવાર |
| ૧૯ | પાવાગઢનો મેળો | પાવાગઢ (પંચમહાલ) | ચૈત્ર અને આસો નવરાત્રી |
| ૨૦ | કાર્તિકી પૂનમ મેળો | સોમનાથ (ગીર સોમનાથ) | કારતક સુદ પૂનમ |
| ૨૧ | કાત્યોકનો મેળો | સિદ્ધપુર (પાટણ) | કારતક સુદ પૂનમ |
| ૨૨ | જન્માષ્ટમી મેળો | દ્વારકા | શ્રાવણ વદ ૮ |
| ૨૩ | બહુચરાજીનો મેળો | બહુચરાજી (મહેસાણા) | ચૈત્ર સુદ પૂનમ |
| ૨૪ | ઉનાઈનો મેળો | ઉનાઈ (નવસારી) | મકર સંક્રાંતિ |
| ૨૫ | પારનેરાનો મેળો | પારનેરા (વલસાડ) | આસો સુદ ૮ |
| ૨૬ | ઉત્કંઠેશ્વર મેળો | ઉત્કંઠેશ્વર (ખેડા) | મહાશિવરાત્રી |
| ૨૭ | દુધરેજનો મેળો | સુરેન્દ્રનગર | અષાઢી બીજ |
| ૨૮ | મોઢેરા મહોત્સવ | મોઢેરા (મહેસાણા) | જાન્યુઆરી (ઉત્તરાયણ પછી) |
| ૨૯ | ભાડભૂતનો મેળો | ભરુચ | ૧૮ વર્ષે (કુંભ) |
| ૩૦ | શાહ આલમનો ઉર્સ | અમદાવાદ | જમાદિ-ઉલ-અવ્વલ ૧૯ |
| ૩૧ | ગઢડાનો મેળો | ગઢડા (બોટાદ) | કારતક સુદ ૧૫ |
| ૩૨ | શિવરાજપુર મેળો | દ્વારકા | મહાશિવરાત્રી |
| ૩૩ | ભડિયાદનો મેળો | ભડિયાદ (અમદાવાદ) | રજબ માસની ૯, ૧૦, ૧૧ |
| ૩૪ | ચોટીલાનો મેળો | ચોટીલા (સુરેન્દ્રનગર) | આસો નવરાત્રી |
| ૩૫ | કાળિયા ભૂતનો મેળો | છોટાઉદેપુર | હોળી (ચૈત્ર માસ) |
🧐 તમામ ૩૫ મેળાઓનું વિગતવાર પૃથ્થકરણ (Detailed Info)
૧. તરણેતરનો મેળો (સુરેન્દ્રનગર)
આ મેળો થાનગઢમાં ત્રિનેત્રેશ્વર મહાદેવના મંદિરે ભરાય છે. અહીં દ્રૌપદીનો સ્વયંવર થયો હોવાનું મનાય છે. મેળામાં હુડો રાસ અને કસુંબી રંગની ભરત ભરેલી છત્રીઓ વિશ્વભરમાં આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે.
૨. વૌઠાનો મેળો (અમદાવાદ)
ધોળકાના વૌઠા ગામે સાત નદીઓના સંગમ સ્થાને ભરાય છે. આ મેળો તેના ગધેડાની લે-વેચ માટે જાણીતો છે. અહીં ભાલ અને નળકાંઠાના લોકો મોટા પ્રમાણમાં ઉમટી પડે છે.
૩. ભવનાથનો મેળો (જૂનાગઢ)
ગિરનારની તળેટીમાં ભવનાથ મહાદેવના સાનિધ્યમાં મહાશિવરાત્રીએ ભરાય છે. નાગા સાધુઓનું શાહી સ્નાન (મૃગી કુંડ) આ મેળાની મુખ્ય ઓળખ છે. તેને 'મીની કુંભ' પણ કહે છે.
૪. શામળાજીનો મેળો (અરવલ્લી)
મેસવો નદીના કિનારે ભરાય છે. આદિવાસી સમુદાય માટે આ સૌથી મોટો મેળો છે. ભજન મંડળીઓ 'શામળિયાજી રે...' ના ગીતો ગાઈને મેળાની રોનક વધારે છે. ૨૧ ગજની ધજાનું અહીં મહત્વ છે.
૫. અંબાજીનો મેળો (બનાસકાંઠા)
ભાદરવી પૂનમે અંબાજી ખાતે ભરાતો આ મેળો પદયાત્રીઓનો મેળો ગણાય છે. લાખો શ્રદ્ધાળુઓ પગપાળા 'બોલો અંબે, જય જય અંબે' ના નાદ સાથે મા ના દર્શને આવે છે.
૬. માધવપુરનો મેળો (પોરબંદર)
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને રુક્મિણીના લગ્ન પ્રસંગની ઉજવણી માટે આ મેળો ભરાય છે. આ મેળો ગુજરાત અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારતની સંસ્કૃતિના મિલનનું પ્રતિક છે.
૭. પલ્લીનો મેળો (રૂપાલ, ગાંધીનગર)
આસો સુદ નોમના દિવસે વરદાયિની માતાની પલ્લી નીકળે છે. આ મેળામાં પલ્લી પર કરોડો રૂપિયાનું શુદ્ધ ઘી ચઢાવવામાં આવે છે, જે આખા ગુજરાતમાં અદ્ભુત છે.
૮. ચિત્ર-વિચિત્ર મેળો (સાબરકાંઠા)
ગુણભાંખરી ગામે ભરાતો આ મેળો પૌરાણિક છે. મહાભારતના ચિત્રવીર્ય અને વિચિત્રવીર્ય સાથે જોડાયેલ છે. આદિવાસીઓ અહીં પોતાના પૂર્વજોના અસ્થિ પધરાવી શોક પણ મનાવે છે.
૯. ગોળ ગધેડાનો મેળો (દાહોદ)
જેસવાડા ગામે હોળી પછી આ મેળો ભરાય છે. યુવાનો ગોળની પોટલી લેવા થાંભલા પર ચઢે છે અને યુવતીઓ તેમને લાકડીથી અટકાવે છે. આ એક સાહસિક લગ્ન પ્રથા સાથે જોડાયેલ મેળો છે.
૧૦. ડાંગ દરબાર (આહવા, ડાંગ)
હોળીના પર્વે યોજાતા આ મેળામાં ડાંગના આદિવાસી રાજાઓને રાજકીય સાલિયાણું અને બહુમાન આપવામાં આવે છે. ડાંગી નૃત્ય અને સંસ્કૃતિ અહીં જોવા મળે છે.
૧૧. મીરા દાતારનો ઉર્સ (ઉનાવા, મહેસાણા)
કોમી એકતાનું પ્રતિક છે. મુસ્લિમ અને હિન્દુ બંને ધર્મના લોકો અહીં શ્રદ્ધાપૂર્વક આવે છે. માનસિક રોગથી પીડાતા લોકો અહીં શાંતિ મેળવવા આવે છે.
૧૨. નકળંગનો મેળો (કોળિયાક, ભાવનગર)
ભાદરવી અમાસે દરિયાકિનારે ભરાય છે. પાંડવોએ અહીં દરિયામાં સ્નાન કરી શિવપૂજા કરી પાપમુક્તિ મેળવી હોવાની માન્યતા છે. ભરતી ઓસરે ત્યારે શિવલિંગ દેખાય છે.
૧૩. ઘેલોનો મેળો (બોટાદ)
ઘેલા સોમનાથ મહાદેવના સાનિધ્યમાં ભરાય છે. શ્રાવણી અમાસે સોમનાથ દાદાની પૂજા અને નદીમાં પવિત્ર સ્નાનનું અહીં વિશેષ મહત્વ છે.
૧૪. રવેચીનો મેળો (કચ્છ)
રાપર તાલુકાના રવેચી માતાના મંદિરે ભરાય છે. તેને 'કચ્છનું તોરણ' કહેવામાં આવે છે. કચ્છની લોકસંસ્કૃતિ અને પહેરવેશ અહીં ઉડીને આંખે વળગે છે.
૧૫. રાજકોટ લોકમેળો (રાજકોટ)
શ્રાવણ માસની સાતમ-આઠમ-નોમના રોજ રેસકોર્સ મેદાનમાં ભરાય છે. મનોરંજન માટે આ ગુજરાતનો સૌથી મોટો આધુનિક લોકમેળો ગણાય છે.
૧૬. શુલપાણેશ્વર મેળો (નર્મદા)
નર્મદા નદીના કાંઠે આદિવાસી સમુદાયનો આ પવિત્ર મેળો છે. પ્રકૃતિ અને શિવ પૂજાનું મિલન અહીં જોવા મળે છે.
૧૭. ઝૂંડનો મેળો (ચોરવાડ, જૂનાગઢ)
શ્રાવણ માસના રવિવારે નાગ પૂજા અને લોકદેવતાની પૂજા માટે ચોરવાડના દરિયાકિનારે આ મેળો ભરાય છે.
૧૮. હાજીપીર મેળો (કચ્છ)
કચ્છના રણ વિસ્તારમાં હાજીપીરની દરગાહે ભરાય છે. હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાનો આ શ્રેષ્ઠ પુરાવો છે.
૧૯. પાવાગઢનો મેળો (પંચમહાલ)
ચૈત્રી અને આસો નવરાત્રીમાં મહાકાળી માતાના ડુંગર પર લાખો માઈભક્તો ઉમટી પડે છે. આ શક્તિ ઉપાસનાનો મોટો મેળો છે.
૨૦. કાર્તિકી પૂનમ મેળો (સોમનાથ)
સોમનાથના દરિયાકિનારે ભરાય છે. આ દિવસે ચંદ્ર અને મહાદેવની વિશેષ પૂજા થાય છે અને શ્રદ્ધાળુઓ સમુદ્ર સ્નાન કરે છે.
૨૧. કાત્યોકનો મેળો (સિદ્ધપુર, પાટણ)
સરસ્વતી નદીના કિનારે કાર્તિકી પૂનમે ભરાય છે. આ મેળો ઊંટની લે-વેચ માટે સમગ્ર ગુજરાતમાં જાણીતો છે.
૨૨. જન્માષ્ટમી મેળો (દ્વારકા)
ભગવાન દ્વારકાધીશના જન્મોત્સવ પર ભરાય છે. અહીંની આરતી અને કૃષ્ણ ભક્તિ જોવા જેવી હોય છે.
૨૩. બહુચરાજીનો મેળો (મહેસાણા)
ચૈત્રી પૂનમના દિવસે ભરાય છે. કિન્નર સમુદાય માટે આ આસ્થાનું કેન્દ્ર છે અને અહીં હજારો બાળકોની બાબરી પણ ઉતારવામાં આવે છે.
૨૪. ઉનાઈનો મેળો (નવસારી)
ઉનાઈ માતાના ગરમ પાણીના કુંડ પાસે ભરાય છે. શ્રદ્ધાળુઓ માને છે કે આ કુંડમાં સ્નાન કરવાથી ચામડીના રોગો મટે છે.
૨૫. પારનેરાનો મેળો (વલસાડ)
પારનેરા ડુંગર પર નવરાત્રીના સમયમાં ભરાય છે. આ દક્ષિણ ગુજરાતનો આસ્થા ધરાવતો પહાડી મેળો છે.
૨૬. ઉત્કંઠેશ્વર મેળો (ખેડા)
વાત્રક નદીના કિનારે શિવરાત્રી પર ભરાય છે. નદીમાં સ્નાન અને ભોળાનાથની ભક્તિનો અહીં મહિમા છે.
૨૭. દુધરેજનો મેળો (સુરેન્દ્રનગર)
અષાઢી બીજના દિવસે વડવાળા મંદિર ખાતે ભરાય છે. આ રબારી અને ભરવાડ સમાજની શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર છે.
૨૮. મોઢેરા મહોત્સવ (મહેસાણા)
ઉત્તરાયણ પછી સૂર્ય મંદિર ખાતે યોજાય છે. અહીં શાસ્ત્રીય નૃત્ય અને કલાનું પ્રદર્શન કરવામાં આવે છે.
૨૯. ભાડભૂતનો મેળો (ભરુચ)
નર્મદા નદીમાં દર ૧૮ વર્ષે જ્યારે અધિક ભાદરવો માસ આવે ત્યારે ભરાય છે. તેને ગુજરાતનો 'કુંભ મેળો' કહેવામાં આવે છે.
૩૦. શાહ આલમનો ઉર્સ (અમદાવાદ)
શાહ આલમની દરગાહ પર ભરાતો આ મેળો મુસ્લિમ સમુદાયની આસ્થા અને ભાઈચારાનું કેન્દ્ર છે.
૩૧. ગઢડાનો મેળો (બોટાદ)
સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના પવિત્ર ધામ ગઢડા ખાતે કાર્તિકી પૂનમે ભરાય છે. ઘેલા નદીના સ્નાનનું અહીં વિશેષ મહત્વ છે.
૩૨. શિવરાજપુર મેળો (દ્વારકા)
દ્વારકા પાસેના શિવરાજપુર બીચ પર શિવરાત્રીના સમયે ભરાય છે. દરિયાકિનારે શિવ ભક્તિનો આ અનોખો ઉત્સવ છે.
૩૩. ભડિયાદનો મેળો (અમદાવાદ)
અમદાવાદ જિલ્લાના ભડિયાદ પીરની દરગાહે ભરાય છે. અહીં રાત્રિના સમયે ચાદર ચઢાવવાનો પ્રોગ્રામ આકર્ષક હોય છે.
૩૪. ચોટીલાનો મેળો (સુરેન્દ્રનગર)
ચામુંડા માતાના ડુંગર પર નવરાત્રી અને કાર્તિકી પૂનમે ભરાય છે. લાખો શ્રદ્ધાળુઓ ડુંગર ચઢી માના આશીર્વાદ લે છે.
૩૫. કાળિયા ભૂતનો મેળો (છોટાઉદેપુર)
છોટાઉદેપુરના પહાડી વિસ્તારોમાં હોળી પછી આદિવાસી સંસ્કૃતિ મુજબ ભરાય છે. આદિવાસી દેવતાઓની પૂજા અને નૃત્ય અહીંના મુખ્ય આકર્ષણો છે.
📍 તમામ ૩૩ જિલ્લાઓના મહત્વના મેળાઓ
૧૫૨૧ થી વધુ
૧૨૯૩
૧૭૫
૨૧
સુરત જિલ્લો (૧૫૯)
⛪ ધર્મ આધારિત મેળાઓનું વર્ગીકરણ
ગુજરાતમાં વિવિધ ધર્મોના સમન્વયથી મેળાઓની ભવ્ય પરંપરા રચાઈ છે. આંકડાકીય રીતે જોઈએ તો ગુજરાતમાં કુલ ૧૫૨૧ મેળાઓમાંથી સૌથી વધુ હિન્દુ ધર્મના મેળાઓ છે. નીચે મુજબ તેનું વિસ્તૃત લિસ્ટ આપવામાં આવ્યું છે:
🕉️ હિન્દુ ધર્મના મેળાઓ (Hindu Fairs - ૧૨૯૩ મેળાઓ)
ગુજરાતમાં સૌથી વધુ (લગભગ ૮૫%) મેળાઓ હિન્દુ પરંપરા અને દેવી-દેવતાઓ સાથે જોડાયેલા છે.
☪️ મુસ્લિમ ધર્મના મેળાઓ / ઉર્સ (Muslim Fairs - ૧૭૫ મેળાઓ)
આ મેળાઓ મુખ્યત્વે પીર-પેગંબરની દરગાહ પર 'ઉર્સ' તરીકે ઉજવવામાં આવે છે અને કોમી એકતાનું પ્રતિક છે.
☸️ જૈન ધર્મના મેળાઓ (Jain Fairs - ૨૧ મેળાઓ)
જૈન ધર્મના તીર્થસ્થાનો અને ભગવાનના જન્મકલ્યાણક નિમિત્તે આ મેળાઓ યોજાય છે.
⛪ અન્ય ધર્મોના મેળાઓ (Others)
પારસી અને અન્ય સમુદાયોના ઉત્સવો જે સાંસ્કૃતિક રીતે મહત્વના છે.
📥 આ પોસ્ટની PDF ડાઉનલોડ કરો
GPSC અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓના રિવિઝન માટે આ મટીરીયલ ડાઉનલોડ કરી લો.
📄 DOWNLOAD PDFફાઇલ સાઈઝ: 2.5 MB | ફોર્મેટ: PDF
❓ મેળાઓ વિશે ૧૦ મહત્વના પ્રશ્નો (FAQs)
૧. ગધેડાની લે-વેચ માટે કયો મેળો જાણીતો છે?
અમદાવાદ જિલ્લાનો વૌઠાનો મેળો.
૨. 'હુડો' રાસ કયા મેળાની વિશેષતા છે?
સુરેન્દ્રનગરના તરણેતરના મેળાની.
૩. ભવનાથનો મેળો ક્યારે ભરાય છે?
મહાશિવરાત્રી (મહા વદ ૧૧ થી ૧૪).
૪. વરદાયિની માતાની પલ્લી કયા ગામે નીકળે છે?
ગાંધીનગર જિલ્લાના રૂપાલ ગામે.
૫. શુદ્ધ ઘીનો અભિષેક કયા મેળામાં થાય છે?
પલ્લીના મેળામાં.
૬. માધવપુરનો મેળો કયા ભગવાનના લગ્ન સાથે જોડાયેલ છે?
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને રુક્મિણી.
૭. ૧૮ વર્ષે ભરાતો ગુજરાતનો મેળો કયો છે?
ભરુચનો ભાડભૂતનો મેળો.
૮. પાંડવોના પાપ મુક્તિ સાથે કયો મેળો જોડાયેલ છે?
ભાવનગરનો નકળંગનો મેળો.
૯. ઊંટની લે-વેચ માટે કયો મેળો જાણીતો છે?
પાટણનો કાત્યોકનો મેળો (સિદ્ધપુર).
૧૦. મૃગી કુંડ કયા મેળાનું પવિત્ર સ્થળ છે?
ભવનાથના મેળાનું (જૂનાગઢ).
📝 ક્વિક રિવિઝન ટેસ્ટ (Check Yourself)
જવાબ જુઓ
કચ્છ (રાપર)જવાબ જુઓ
તરણેતરજવાબ જુઓ
દાહોદ (જેસવાડા)જવાબ જુઓ
ભાદરવી પૂનમજવાબ જુઓ
ફાગણ સુદ ૧૫ (હોળી)જવાબ જુઓ
નર્મદાજવાબ જુઓ
વૌઠાજવાબ જુઓ
ઉનાવા (મહેસાણા)જવાબ જુઓ
રાજકોટ લોકમેળોજવાબ જુઓ
ભવનાથ (જૂનાગઢ)🎯 નિષ્કર્ષ (Conclusion)
મિત્રો, ગુજરાતના આ મેળાઓ આપણી સંસ્કૃતિનો અરીસો છે. આશા છે કે EduStepGujarat દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલું આ વિસ્તૃત લિસ્ટ તમને આવનારી તમામ પરીક્ષાઓમાં ખૂબ મદદરૂપ થશે. જો કોઈ વિગત બાકી રહી ગઈ હોય તો કોમેન્ટમાં જરૂર જણાવજો.
🌍 www.EduStepGujarat.com
WhatsApp ચેનલ
Telegram ચેનલ
YouTube ચેનલ
Facebook પેજ
Instagram ફોલો કરો