📖 ગુજરાતી વ્યાકરણ: અલંકાર
EduStepGujarat - સંપૂર્ણ સચોટ માહિતી
નમસ્કાર મિત્રો! શું તમે Competitive Exams માં Gujarati Grammar ના પૂરેપૂરા માર્ક્સ મેળવવા માંગો છો?
ઘણીવાર વિદ્યાર્થીઓ Shabdalanakar (શબ્દાલંકાર) અને Arthalanakar (અર્થાલંકાર) ના પ્રકારો અને તેના ઉદાહરણોમાં ભૂલ કરી બેસે છે. પરંતુ ચિંતા ન કરો! EduStepGujarat ના આજના આ Special Master Class માં અમે તમારા માટે લાવ્યા છીએ અલંકારની એવી Short Tricks અને Deep Concept સમજૂતી, જેનાથી તમે માત્ર ૧ સેકન્ડમાં સાચો જવાબ ઓળખી શકશો.
Shortcut Tricks
સમય બચાવવાની ચાવી
IMP Examples
પૂછાયેલા ૨૦+ પ્રશ્નો
Free PDF Notes
ડાઉનલોડ કરો મટીરીયલ
ચાલો, ભાષાના આ આભૂષણોને (Alankars) એવી રીતે શીખીએ કે પરીક્ષામાં એક પણ માર્ક ન કપાય! 👇
✨ અલંકાર એટલે શું? (વ્યાખ્યા)
જેમ ઘરેણાં (આભૂષણો) પહેરવાથી મનુષ્યની સુંદરતા વધે છે, તેમ ભાષાને મનોહર, આકર્ષક અને પ્રભાવશાળી બનાવવા માટે જે શબ્દો કે અર્થનો ઉપયોગ થાય તેને અલંકાર કહેવાય.
📖 ૨. "અલંકારના પારિભાષિક શબ્દો"
🏛️ ભાગ ૧: શબ્દાલંકાર (Shabdalanakar)
વ્યાખ્યા: જ્યારે પંક્તિમાં શબ્દોની વિશિષ્ટ ગોઠવણી કે ઉચ્ચારણ દ્વારા ભાષામાં ચમત્કૃતિ સર્જાય ત્યારે તેને શબ્દાલંકાર કહેવાય.
વ્યાખ્યા: પંક્તિમાં એકનો એક વર્ણ (અક્ષર) વારંવાર આવે ત્યારે.
- (૧) કામીની કોકિલા કેલિ કૂજન કરે.
- (૨) સાગરે સમર્થ સાદ પાડ્યો.
- (૩) પીગળે પથ્થર પળમાં.
- (૪) મુખ મલકાવે મોહન મુરારી.
- (૫) પરેશ પરદેશ પહોંચ્યો.
વ્યાખ્યા: એક જ શબ્દ બે વાર આવે પણ બંને વખતે તેના અર્થ અલગ થતા હોય.
- (૧) અખાડામાં જઈ મેં જોયું તો ત્યાં અખાડા હતા.
- (૨) જવાની તો જવાની છે.
- (૩) નકશામાં જોયું તો ત્યાં ન કશા હતા.
- (૪) તે સારું ગાય છે, પણ તે મારા સારું નથી.
- (૫) મનગમતી વસ્તુ મન ગમતી નથી.
વ્યાખ્યા: પ્રથમ પંક્તિનો છેલ્લો શબ્દ અને બીજી પંક્તિનો પહેલો શબ્દ વચ્ચે પ્રાસ બેસતો હોય.
- (૧) વિદ્યા ભણ્યો જેહ, તેહ ઘેર વૈભવ રૂડો.
- (૨) જાણી લે જગદીશ, શીશ સદ્ગુરુને નામી.
- (૩) હરિના જન તો મુક્તિ ન માગે, માગે જનમોજનમ અવતાર.
- (૪) ઘેર પધાર્યા હરિ, કરી અમને સનાથ.
- (૫) વન વેલામાં વાત, રાત રાણી ખીલી.
વ્યાખ્યા: બે પંક્તિના અંતે આવતા શબ્દો વચ્ચે પ્રાસ બેસતો હોય.
- (૧) જેની જશોદા માવલડી, ચરાવે ગોકુળ ગાવલડી.
- (૨) લક્ષ્મી તેને વરવા જાય, જે પરસેવે ન્હાય.
- (૩) ઊંચી મેડી તે મારા સંતની, જેની નિર્મળ છે મતિ મંતની.
- (૪) રામ નામને રાખજે હૈયે, જેની પાછળ દુનિયા ઘેલી થઈએ.
- (૫) કાળી ધોળી રાતી ગાય, પીએ પાણી ચરવા જાય.
🧠 વિભાગ: અલંકારનું તુલનાત્મક મનોમંથન
એક જ વિષયની અલગ અલગ રજૂઆત સમજો
| વાક્ય (ઉદાહરણ) | વપરાયેલ અલંકાર | શા માટે? (તાર્કિક સમજૂતી) |
|---|---|---|
| તેનું મુખ ચંદ્ર જેવું સુંદર છે. | ઉપમા | અહીં 'જેવું' શબ્દ વાપરીને સરખામણી કરી છે. |
| તેનું મુખ ચંદ્ર છે. | રૂપક | અહીં મુખને સીધું ચંદ્ર જ કહી દીધું છે, કોઈ ભેદ નથી. |
| તેનું મુખ જાણે ચંદ્ર! | ઉત્પ્રેક્ષા | અહીં 'જાણે' શબ્દ દ્વારા મુખ ચંદ્ર હોવાની સંભાવના કરી છે. |
| તેનું મુખ ચંદ્ર કરતા પણ સુંદર છે. | વ્યતિરેક | અહીં મુખને ચંદ્ર કરતા ચડિયાતું બતાવ્યું છે. |
| તેનું મુખ એટલે તેનું મુખ. | અનન્વય | અહીં મુખની સરખામણી બીજું કઈ ન મળતા તેની જ સાથે કરી છે. |
| મુખ જોઈને ચંદ્ર પણ શરમાઈ ગયો. | સજીવારોપણ | અહીં ચંદ્રને શરમાવાની (માનવીય) ક્રિયા કરતો બતાવ્યો છે. |
🚀 વિભાગ: અલંકાર ફિલ્ટર ટેબલ
The Identification Key - ૧ સેકન્ડ ટ્રીક
| જો વાક્યમાં આ દેખાય... | તો જવાબ આ ટીક કરો! |
|---|---|
| જેવું, જેવો, જેવી, સમાન, સરખું, માફક, પેઠે, તુલ્ય | ઉપમા અલંકાર |
| જાણે, રખે, શકે | ઉત્પ્રેક્ષા અલંકાર |
| એ જ, સાક્ષાત્ (અથવા સીધું આરોપણ) | રૂપક અલંકાર |
| 'કરતા પણ', 'કરતા વધુ' (ચડિયાતું બતાવવું) | વ્યતિરેક અલંકાર |
| શબ્દ કે પદનું પોતાની જ સાથે પુનરાવર્તન (A તે A) | અનન્વય અલંકાર |
| એક જ વર્ણ/અક્ષર વારંવાર આવે (પહેલો અક્ષર) | વર્ણાનુપ્રાસ |
| આખો શબ્દ ફરી આવે પણ અર્થ અલગ હોય | યમક (શબ્દાનુપ્રાસ) |
| નિર્જીવ વસ્તુ હસતી, રડતી કે વાતો કરતી હોય | સજીવારોપણ અલંકાર |
| વખાણ જેવી નિંદા અથવા નિંદા જેવા વખાણ | વ્યાજસ્તુતિ અલંકાર |
🎯 EduStepGujarat Expert Tip:
પરીક્ષામાં જ્યારે પણ મૂંઝવણ થાય, ત્યારે સૌથી પહેલા વાક્યમાંથી 'જેવું' અથવા 'જાણે' શબ્દ શોધો. જો આ બે ન મળે, તો જ બીજા અલંકાર તરફ વિચારવાનું શરૂ કરો. આ તમારી ૯૦% સમસ્યા હલ કરી દેશે!
🏛️ ભાગ ૨: અર્થાલંકાર (Arthalanakar)
વ્યાખ્યા: જ્યારે પંક્તિમાં શબ્દના અર્થ દ્વારા સુંદરતા કે અર્થગંભીરતા સર્જાય ત્યારે તેને અર્થાલંકાર કહેવાય.
વ્યાખ્યા: ઉપમેયની સરખામણી ઉપમાન સાથે કરવામાં આવે.
- (૧) મુખ ચંદ્ર જેવું છે.
- (૨) ડોસો ડાંગની માફક ડોલતો.
- (૩) હૈયું હિમાલય સમાન છે.
- (૪) તે સિંહની પેઠે ગરજ્યો.
- (૫) ફૂલ જેવું કોમળ બાળક.
વ્યાખ્યા: ઉપમેય અને ઉપમાનને એકરૂપ બતાવવામાં આવે.
- (૧) સંસાર-સાગર તરવો અઘરો છે.
- (૨) બપોર એક શિકારી કૂતરો છે.
- (૩) વદન કમળ કરમાઈ ગયું.
- (૪) જીવન જંગ જીતવો છે.
- (૫) ચરણ કમળમાં શીશ નમાવું.
વ્યાખ્યા: ઉપમેય અને ઉપમાન વચ્ચે સરખામણીની સંભાવના વ્યક્ત થાય.
- (૧) હૈયું જાણે હિમાલય!
- (૨) મુખ જાણે ચંદ્ર!
- (૩) કાયા જાણે કંચન.
- (૪) આંખ જાણે મૃગલીની આંખ.
- (૫) અંધકાર જાણે જમીન પર પથરાયો.
વ્યાખ્યા: ઉપમેયને ઉપમાન કરતા ચડિયાતું બતાવવામાં આવે.
- (૧) સુદામાના વૈભવ આગળ કુબેર કોણ?
- (૨) শরীর તો ફૂલથી પણ હલકું છે.
- (૩) વાણી અમૃતથી પણ મીઠી છે.
- (૪) તલવારથી પણ વધુ તીણી નજર.
- (૫) ગંગાના નીરથી પણ પવિત્ર પ્રેમ.
વ્યાખ્યા: નિર્જીવ વસ્તુમાં માનવીય ચેતના કે ક્રિયાનું આરોપણ કરવું.
- (૧) પથ્થર થરથર ધ્રૂજે.
- (૨) રાત્રે તારા ટપટપ રડ્યા.
- (૩) ઘડિયાળના કાંટા હાંફ્યા કરે.
- (૪) પર્વતો વાતો કરતા હતા.
- (૫) વેલાઓ પવનમાં નાચે છે.
વ્યાખ્યા: ઉપમેયની સરખામણી પોતાની સાથે જ થાય.
- (૧) મા તે મા.
- (૨) ગાંધીજી એટલે ગાંધીજી.
- (૩) હિમાલય તે હિમાલય.
- (૪) સૂરજ તે સૂરજ.
- (૫) સત્ય એટલે સત્ય.
વ્યાખ્યા: નિંદા દ્વારા પ્રશંસા કે પ્રશંસા દ્વારા નિંદા થાય.
- (૧) વાહ તમારી બહાદુરી, ઉંદર જોઈને ભાગ્યા!
- (૨) તમે તો ખરા પવિત્ર, ગંગા જોઈ ડરી ગયા!
- (૩) જાદુગર છો તમે, લોખંડ હવામાં ઉડાડ્યું!
- (૪) શી તમારી સુંદરતા, કદરૂપા પણ શરમાઈ જાય!
- (૫) ઉદાર છો તમે, ભિખારીને ધક્કો માર્યો!
🛑 ૧. "ભૂલ ક્યાં થાય છે?" (Common Confusion Solver)
• જો 'જેવું' હોય તો ઉપમા (મુખ ચંદ્ર જેવું છે).
• જો 'જેવું' કાઢી નાખીએ તો રૂપક (મુખ ચંદ્ર છે).
• જો આખો શબ્દ ફરી આવે તો યમક (અખાડા-અખાડા).
• જો માત્ર પહેલો અક્ષર ફરી આવે તો વર્ણાનુપ્રાસ (કામીની-કોકિલા).
🛡️ પરીક્ષા લક્ષી રિવિઝન ચાર્ટ (Special)
| અલંકાર | જાદુઈ શબ્દ (Shortcut) |
|---|---|
| ઉપમા | જેવું, સમાન, સરખું |
| રૂપક | ઉપમેય = ઉપમાન (ડાયરેક્ટ) |
| ઉત્પ્રેક્ષા | જાણે, રખે, શકે |
| વ્યાજસ્તુતિ | નિંદા + પ્રશંસા |
| અનન્વય | મા તે મા (પોતાની સાથે) |
| વિશેષતા | શબ્દાલંકાર | અર્થાલંકાર |
|---|---|---|
| આધાર | શબ્દના ઉચ્ચાર પર | શબ્દના અર્થ પર |
| પરિવર્તન | શબ્દ બદલાય તો અલંકાર નાશ પામે | પર્યાય શબ્દ મૂકો તો પણ અલંકાર રહે |
| ઉદાહરણ | કામીની કોકિલા... | હૈયું જાણે હિમાલય |
🎶 ૪. યાદ રાખવાની શોર્ટકટ કવિતા
"જેવું જેવી આવે તો ઉપમાને યાદ કરજો,
જાણે રખે શકે દેખાય તો ઉત્પ્રેક્ષામાં ઠરજો,
નિર્જીવ હસે રડે તો સજીવારોપણ કહેવાય,
અક્ષર વારંવાર આવે તો વર્ણાનુપ્રાસ ગણાય!"
📝 વિભાગ ૧: અગાઉની પરીક્ષાઓમાં પૂછાયેલા ૨૦ IMP પ્રશ્નો
GPSC, તલાટી, બિન સચિવાલય અને ક્લાર્કની પરીક્ષાઓના આધારે
જવાબ: ઉત્પ્રેક્ષા (ઓળખ: જાણે)
જવાબ: રૂપક (રસ્તાને સીધી નદી જ કહી દીધી)
જવાબ: વર્ણાનુપ્રાસ (વર્ણસગાઈ)
જવાબ: અનન્વય
જવાબ: સજીવારોપણ
જવાબ: વ્યતિરેક (ચડિયાતું બતાવવું)
જવાબ: યમક (શબ્દાનુપ્રાસ)
જવાબ: ઉપમા (ઓળખ: જેવું)
જવાબ: વ્યાજસ્તુતિ
જવાબ: રૂપક
જવાબ: વર્ણાનુપ્રાસ
જવાબ: આંતરપ્રાસ (પ્રાસસાંકળી)
જવાબ: વ્યતિરેક
જવાબ: સજીવારોપણ
જવાબ: અનન્વય
જવાબ: વર્ણાનુપ્રાસ
જવાબ: યમક
જવાબ: સજીવારોપણ
જવાબ: રૂપક
જવાબ: વ્યતિરેક
❓ વિભાગ ૨: વારંવાર સર્ચ થતા ૧૦ મહત્વના FAQ
ભાષાને સુંદર અને પ્રભાવશાળી બનાવવા માટે જે શબ્દો કે અર્થનો ચમત્કાર વપરાય તેને અલંકાર કહેવાય.
ઉપમામાં સરખામણી થાય (જેવું, જેવી), જ્યારે રૂપકમાં ઉપમેય અને ઉપમાનને એકરૂપ બતાવવામાં આવે છે.
જો વાક્યમાં 'જાણે', 'રખે' કે 'શકે' જેવા શબ્દો આવે તો તે ઉત્પ્રેક્ષા અલંકાર હોય.
વર્ણાનુપ્રાસ અલંકારને 'વર્ણસગાઈ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
જે અલંકારમાં ઉપરથી નિંદા અને અંદરથી વખાણ (અથવા ઉલટું) થતું હોય તેને વ્યાજસ્તુતિ કહેવાય.
યમકમાં એક જ શબ્દ બે વાર આવે, પણ બંને વખતે તેના અર્થ અલગ હોવા જોઈએ.
વર્ણાનુપ્રાસ, યમક (શબ્દાનુપ્રાસ), આંતરપ્રાસ (પ્રાસસાંકળી) અને અંત્યાનુપ્રાસ.
જ્યારે કોઈ જડ (નિર્જીવ) વસ્તુને માણસની જેમ ક્રિયા કરતી બતાવવામાં આવે ત્યારે.
"મા તે મા" અથવા "ગાંધીજી એટલે ગાંધીજી".
'કરતા પણ', 'કરતા વધુ' જેવા શબ્દો જે ઉપમેયને ઉપમાનથી શ્રેષ્ઠ બતાવે.
📖 પરીક્ષાલક્ષી સંપૂર્ણ મટીરીયલની મહત્વની લિંક્સ
✍️ ગુજરાતી વ્યાકરણ/સાહિત્ય
🔤 ઇંગ્લિશ ગ્રામર
🏺 ઇતિહાસ અને વારસો
🧮 મેથ્સ અને રીઝનિંગ
🌍 બંધારણ અને GK
✨ નિષ્કર્ષ: ભાષાનું લાવણ્ય અલંકાર
અલંકાર વિનાની ભાષા હાસ્ય વિનાના ચહેરા જેવી ફીકી અને નિર્જીવ લાગે છે. આજના આ સફરમાં આપણે જોયું કે કેવી રીતે યોગ્ય અલંકારો આપણી વાણી અને લેખનને માત્ર સુંદર જ નહીં, પણ ઊંડાઈ, ધાર અને ભાવાત્મક અસર પણ આપે છે. ગુજરાતી ભાષાના આ અમૂલ્ય ઘરેણાંને ઓળખો અને તમારી રોજિંદી વાતચીત તથા સર્જનાત્મક લેખનમાં તેનો વિવેકપૂર્વક ઉપયોગ કરી ભાષાનું લાવણ્ય વધારશો! સતત પ્રેક્ટિસ અને નવા નવા ઉદાહરણો શોધવાની તમારી આ સફર ચાલુ રાખશો, કારણ કે ભાષાનું અસલી સૌંદર્ય તેના ઘરેણાં (અલંકારો) માં જ સમાયેલું છે!
⚠️ ડિસ્પ્લેમર (Disclaimer): શૈક્ષણિક માહિતી માટે
આ બ્લોગ પોસ્ટ અલંકાર (Figures of Speech) વિષય પર માત્ર શૈક્ષણિક માહિતી અને પ્રાથમિક સમજ આપવાના ઉદ્દેશ્યથી તૈયાર કરવામાં આવી છે. અલંકાર શાસ્ત્ર એક વિશાળ અને ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ માગી લેતો વિષય છે. કોઈપણ સત્તાવાર ગુજરાતી વ્યાકરણ વિવાદ, પરીક્ષાલક્ષી વિગતો, ચોક્કસ વ્યાકરણ નિયમો અથવા વિગતવાર સંશોધન માટે હંમેશા પ્રમાણભૂત ગુજરાતી શબ્દકોષો, ગુજરાત રાજ્યના માન્ય પાઠ્યપુસ્તકો અને ભાષા નિષ્ણાતોની સલાહ લેવી હિતાવહ છે. આ માહિતી કોઈપણ પ્રકારની બાઈન્ડીંગ સલાહ નથી.
WhatsApp ચેનલ
Telegram ચેનલ
YouTube ચેનલ
Facebook પેજ
Instagram ફોલો કરો