નમસ્કાર વિદ્યાર્થી મિત્રો! જેમ ઘરેણાં પહેરવાથી સ્ત્રીની સુંદરતામાં વધારો થાય છે, તેમ 'અલંકાર' ના ઉપયોગથી ગુજરાતી ભાષાની સુંદરતા અને પ્રભાવ વધે છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં (Talati, Clerk, GPSC) અલંકારનો પ્રશ્ન અચૂક પૂછાય છે. આજે આપણે લાંબી-લાંબી વ્યાખ્યાઓ ગોખવાને બદલે, માત્ર શબ્દ જોઈને અલંકાર કેવી રીતે ઓળખવો તે શીખીશું.
અલંકારના મુખ્ય બે પ્રકાર છે:
શબ્દાલંકાર: જેમાં શબ્દ કે વર્ણ (અક્ષર) દ્વારા ચમત્કૃતિ સર્જાય.
અર્થાલંકાર: જેમાં અર્થ દ્વારા સુંદરતા વધે.
૧. શબ્દાલંકાર (Shabdalandkar)
આ સૌથી સહેલા અલંકાર છે. સાંભળવામાં જ મજા આવે તેવા હોય છે.
૧. વર્ણાનુપ્રાસ (વર્ણસગાઈ):
જ્યારે વાક્યમાં એકનો એક વર્ણ (અક્ષર) વારંવાર આવે.
ઉદાહરણ: કામિની કોકિલા કેલી કૂજન કરે. ('ક' વારંવાર આવ્યો).
ઉદાહરણ: સાગરે ભાસતી ભવ્ય ભારતી.
૨. શબ્દાનુપ્રાસ (યમક):
જ્યારે એક સરખા ઉચ્ચાર વાળા કે સરખા શબ્દો આવે, પણ તેનો અર્થ અલગ થતો હોય.
ઉદાહરણ: જવાની તો જવાની. (એક જવાની એટલે યુવાની, બીજી એટલે જતી રહેવાની).
ઉદાહરણ: તપેલી તો તપેલી છે.
૩. પ્રાસસાંકળી (આંતરપ્રાસ):
પહેલા ચરણનો છેલ્લો શબ્દ અને બીજા ચરણનો પહેલો શબ્દ વચ્ચે પ્રાસ મળે.
ઉદાહરણ: વિદ્યા ભણિયો જેહ, તેહ ઘેર વૈભવ રૂડો.
ઉદાહરણ: જાણી લે જગત, ભગત થઈને ભજી લે.
૨. અર્થાલંકાર (Arthalandkar) - શોર્ટકટ સાથે
આ અલંકાર ઓળખવા માટે તમારે અમુક ચોક્કસ શબ્દો (Keywords) યાદ રાખવાના છે. નીચેના કોઠામાં જુઓ:
| અલંકારનું નામ | ઓળખ શબ્દો (Keywords) | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| ઉપમા | જેવો, જેવી, જેવું, સમાન, સમોવડું, માફક, પેઠે | પુરુષોત્તમ જેવો બોલનાર. |
| ઉત્પ્રેક્ષા | જાણે, રખે, શકે | હૈયું જાણે હિમાલય. |
| વ્યતિરેક | મુખ્ય વસ્તુને શ્રેષ્ઠ વસ્તુ કરતા પણ ચડિયાતી બતાવવી | હલકાં તો પારેવાની પાંખથી. |
| અનન્વય | પોતાની સરખામણી પોતાની જ સાથે | ગાંધીજી એટલે ગાંધીજી. |
| શ્લેષ | એક શબ્દના બે અર્થ થાય | તે રવિ (સૂર્ય/છોકરો) છે. |
| સજીવારોપણ | નિર્જીવમાં જીવ પુરવો | સડક પડખું ફરીને સૂઈ ગઈ. |
૧. ઉપમા (Upama):
બે વસ્તુની સરખામણી કરવામાં આવે.
દમયંતીનું મુખ ચંદ્ર જેવું સુંદર છે.
તે રાજા જેવો દેખાય છે.
૨. ઉત્પ્રેક્ષા (Utpreksha):
સરખામણીની માત્ર કલ્પના કે સંભાવના કરવામાં આવે.
હૈયું જાણે હિમાલય!
લોચન જાણે પદ્મ પાંખડી.
૩. રૂપક (Rupak):
ઉપમેય અને ઉપમાન બંને એક જ છે તેવું દર્શાવવામાં આવે. (જેવો/જેવી શબ્દ નીકળી જાય).
બપોર એક મોટું શિકારી કૂતરું છે. (બપોર એ જ કૂતરું છે).
વદન સુધાકરને રહું નિહાળી.
૪. વ્યાજસ્તુતિ (Vyajstuti):
વખાણ દ્વારા નિંદા કે નિંદા દ્વારા વખાણ.
શું તમારી બહાદુરી! ઉંદર જોઈને ભાગ્યા. (અહીં બહાદુરી કહીને મજાક ઉડાવી છે).
૫. સજીવારોપણ:
નિર્જીવ વસ્તુમાં સજીવનો આરોપણ કરવો.
ઘડિયાળના કાંટા પર હાંફ્યા કરે સમય. (સમય હાંફે નહીં, પણ સજીવ બતાવ્યો છે).
૬. શ્લેષ (Shlesh):
એક શબ્દના બે અર્થ થતા હોય.
રવિને પોતાનો તડકો (છાયો/પ્રભાવ) ગમે છે.
ચોમાસુ આવ્યું (ઋતુ / સરવાળો) છે.
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, અલંકાર શીખવા માટે કવિતાની પંક્તિઓ વાંચવી જરૂરી છે. ઉપર આપેલા 'ઓળખ શબ્દો' (Keywords) યાદ રાખી લેશો, તો અર્થાલંકાર ઓળખવામાં ક્યારેય ભૂલ નહીં પડે.
અન્ય મહત્વના ટોપિક વાંચો:
તમારી તૈયારી મજબૂત કરવા આ પોસ્ટ પણ જુઓ:
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો