🔍 ગુજરાતી વ્યાકરણ: કૃદંત (Krudant)
શોર્ટકટ પ્રત્યયો અને ઢગલાબંધ ઉદાહરણો સાથે સંપૂર્ણ સમજૂતી
નમસ્કાર વિદ્યાર્થી મિત્રો! સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષામાં ગુજરાતી વ્યાકરણમાં જો કોઈ એવો ટોપિક હોય જે વારંવાર પૂછાય છે અને વિદ્યાર્થીઓને કન્ફ્યુઝ કરે છે, તો તે છે 'કૃદંત'. પરંતુ હવે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી! કૃદંત એટલે શું? ક્રિયાપદના એવા રૂપો જે વાક્યમાં ક્રિયાપદની જેમ વર્તતા હોય પણ કાળ કે પુરુષ મુજબ બદલાતા ન હોય.
આજની આ ખાસ પોસ્ટમાં આપણે કૃદંતના તમામ 6 પ્રકારો અને તેને ઓળખવાની શોર્ટકટ કી (પ્રત્યયો) વિશે વિગતવાર શીખીશું.
🚀 ક્વિક રીવિઝન: કૃદંત ઓળખવાની ચાવી
| કૃદંતનો પ્રકાર | ઓળખવા માટેના પ્રત્યયો | મુખ્ય ઉદાહરણો |
|---|---|---|
| ૧. વર્તમાન કૃદંત | ત (તો, તી, તું, તા) | લખતો, રમતી, દોડતું, ગાતા |
| ૨. ભૂત કૃદંત | ય, એલ (યો, યી, યું, એલો) | ગયો, આવેલી, લખેલું, જોયું |
| ૩. ભવિષ્ય કૃદંત | નાર | ખાનાર, બોલનાર, આવનાર |
| ૪. વિધ્યર્થ કૃદંત | વ (વો, વી, વું, વા) | કરવું, વાંચવી, લખવા, બોલવો |
| ૫. હેત્વર્થ કૃદંત | વા, વાને | ભણવા, રમવાને, ખાવા |
| ૬. સંબંધક ભૂત કૃદંત | ઈ, ઈને | કરીને, જઈ, ખાઈને, પીઈને |
❶ વર્તમાન કૃદંત (Present Participle)
ઓળખ: જ્યારે ક્રિયા ચાલુ હોવાનો નિર્દેશ હોય ત્યારે 'ત' પ્રત્યય લાગે છે.
- ૧. જાગતા સૂતા કરું નમસ્કાર.
- ૨. અર્જુન ગાજતા મેઘ જેવો ગંભીર હતો.
- ૩. પવનમાં ડોલતા વૃક્ષો સુંદર લાગે છે.
- ૪. તે કાવ્ય લખતા કવિનું મન પ્રસન્ન થયું.
- ૫. હસતા મોઢે મુશ્કેલીનો સામનો કરો.
- ૬. નદીના વહેતા નીર નિર્મળ હોય છે.
- ૭. આકાશમાં ચમકતા તારા કોને ન ગમે?
- ૮. ખિલતા ફૂલોની સુગંધ ચારેકોર ફેલાઈ.
- ૯. દોડતા હરણને પકડવું મુશ્કેલ છે.
- ૧૦. ભણતા બાળકો દેશનું ભવિષ્ય છે.
❷ ભૂત કૃદંત (Past Participle)
ઓળખ: ક્રિયા પૂર્ણ થઈ ગઈ હોય તે દર્શાવવા 'ય' અથવા 'એલ' પ્રત્યય લાગે છે.
૨. તમે જે **કહ્યું** તે બરાબર છે.
૩. બજારમાંથી **આવેલા** ફળો મીઠા હોય છે.
૪. તેના દ્વારા **કરાયેલું** કામ સરાહનીય છે.
૫. **સૂતેલો** સિંહ જાગી ગયો.
૬. તમે **પીધેલું** દૂધ સ્વાસ્થ્યપ્રદ છે.
૭. મેં **જોયેલું** સ્વપ્ન સાચું પડ્યું.
૮. **વીતેલો** સમય પાછો આવતો નથી.
૯. **ખાયેલું** અન્ન પચાવવું જોઈએ.
૧૦. **બોલેલા** વેણ પાછા લેવાતા નથી.
❸ ભવિષ્ય કૃદંત (Future Participle)
ઓળખ: ક્રિયા થવાની બાકી હોય ત્યારે 'નાર' પ્રત્યય લાગે છે.
• ૨. આ કામ **કરનાર** વ્યક્તિ મહાન છે.
• ૩. સભામાં **આવનાર** દરેકનું સ્વાગત છે.
• ૪. સાચું **લખનાર** લેખક ક્રાંતિ લાવે છે.
• ૫. મીઠાઈ **ખાનાર** બાળકો રાજી થયા.
• ૬. સવારે વહેલા **જાગનાર** લોકો તંદુરસ્ત રહે છે.
• ૭. પરીક્ષા **આપનાર** વિદ્યાર્થીઓ મહેનતુ છે.
• ૮. અહીંથી **જનાર** રસ્તો સાંકડો છે.
• ૯. ગીત **ગાનાર** કલાકારનું સન્માન થયું.
• ૧૦. વિજ્ઞાન **ભણનાર** વિદ્યાર્થીઓ જિજ્ઞાસુ હોય છે.
❹ વિધ્યર્થ કૃદંત / સામાન્ય કૃદંત
ઓળખ: જ્યારે ક્રિયાની ફરજ કે સામાન્ય અર્થ હોય ત્યારે 'વ' (વો, વી, વું, વા) પ્રત્યય લાગે છે.
• ૨. વડીલોને માન **આપવું** એ આપણી ફરજ છે.
• ૩. સવારે વહેલા **ઊઠવું** હિતાવહ છે.
• ૪. આપણે નિયમિત કસરત **કરવી** જોઈએ.
• ૫. જૂઠું **બોલવું** પાપ છે.
• ૬. હંમેશા સત્યના માર્ગે **ચાલવું**.
• ૭. દેશસેવા **કરવી** એ મોટું પુણ્ય છે.
• ૮. સારા પુસ્તકો **વાંચવા** જોઈએ.
• ૯. પર્યાવરણનું જતન **કરવું**.
• ૧૦. દીન-દુખિયાની સેવા **કરવી**.
❺ હેત્વર્થ કૃદંત (Purpose Participle)
ઓળખ: ક્રિયાનો ઉદ્દેશ્ય કે હેતુ દર્શાવવા માટે 'વા' અથવા 'વાને' પ્રત્યય લાગે છે.
• ૨. અમે નવું મકાન **જોવા** નીકળ્યા.
• ૩. તે ભિક્ષા **લેવા** આવ્યો છે.
• ૪. બાળકો બગીચામાં **રમવા** ગયા.
• ૫. મમ્મી રસોઈ **બનાવવા** રસોડામાં ગઈ.
• ૬. તે માર્ગદર્શન **મેળવવા** શિક્ષક પાસે ગયો.
• ૭. હું પુસ્તક **ખરીદવા** લાઈબ્રેરી ગયો.
• ૮. મહેમાનો જમવા **બેસવા** તૈયાર થયા.
• ૯. તમે અહીં શું **લેવા** આવ્યા છો?
• ૧૦. વિનિત ગીત **ગાવા** સ્ટેજ પર આવ્યો.
❻ સંબંધક ભૂત કૃદંત (Conjunctive Participle)
ઓળખ: અગાઉ થયેલી ક્રિયા સાથે સંબંધ દર્શાવવા 'ઈ' અથવા 'ઈને' પ્રત્યય લાગે છે.
• ૨. હાથ-પગ **ધોઈને** જમવા બેસો.
• ૩. સમાચાર **સાંભળીને** તે ચોંકી ગયો.
• ૪. પુસ્તક **વાંચીને** તેણે નોંધ કરી.
• ૫. શિક્ષક વર્ગમાં **આવીને** ભણાવવા લાગ્યા.
• ૬. તે પાણી **પીઈને** શાંત થયો.
• ૭. મેદાનમાં **દોડીને** કસરત કરો.
• ૮. તેણે ગીત **ગાઈને** બધાને ખુશ કર્યા.
• ૯. સવારે **જાગીને** પ્રભુને યાદ કરો.
• ૧૦. ગૃહકાર્ય **કરીને** રમવા જાઓ.
🤔 કન્ફ્યુઝન દૂર કરો: વિધ્યર્થ અને હેત્વર્થ વચ્ચેનો તફાવત
ઘણીવાર 'વા' પ્રત્યય જોઈને વિદ્યાર્થીઓ ભૂલ કરે છે. આ તફાવત સમજી લો:
| બાબત | વિધ્યર્થ કૃદંત | હેત્વર્થ કૃદંત |
|---|---|---|
| મુખ્ય અર્થ | ફરજ, યોગ્યતા કે સામાન્ય ક્રિયા દર્શાવે. | ક્રિયાનો ચોક્કસ હેતુ (Purpose) દર્શાવે. |
| ઉદાહરણ | વડીલોને માન આપવું જોઈએ. | તે ભણવા માટે (ભણવા) અમદાવાદ ગયો. |
| ટ્રીક | વાક્યમાં ક્રિયાપદ તરીકે કામ કરે છે. | જ્યાં 'માટે' શબ્દ મૂકી શકાય ત્યાં હેત્વર્થ હોય. |
🛠️ કૃદંતના વિવિધ કાર્યો (પરીક્ષામાં અઘરા પ્રશ્નો માટે)
કૃદંત વાક્યમાં માત્ર ક્રિયા જ નહીં, પણ નીચે મુજબના રોલ ભજવે છે:
- 🔹 સંજ્ઞા તરીકે: "ભણવું એ સારી બાબત છે." (અહીં 'ભણવું' નામ તરીકે વપરાયું છે)
- 🔹 વિશેષણ તરીકે: "તેણે વહેતા પાણીમાં હાથ ધોયા." (કેવા પાણીમાં? વહેતા - વિશેષણ)
- 🔹 ક્રિયાપદ તરીકે: "તમારે શાંતિથી બેસવું." (ફરજ દર્શાવતું ક્રિયાપદ)
🔍 ગુજરાતી વ્યાકરણ: કૃદંત (Krudant)
ધોરણ-૧૨ પાઠ્યપુસ્તક અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા વિશેષ
🎵 કૃદંત યાદ રાખવાની 'ગોલ્ડન કવિતા'
વર્તમાનમાં 'ત', ભૂતમાં 'ય-એલ',
ભવિષ્યમાં 'નાર', રસ્તો છે સહેલ.
વિધ્યર્થમાં 'વ' ને હેત્વર્થમાં 'વા',
સંબંધકમાં 'ઈ-ઈને', માર્કસ લેવા જા!
🚀 ક્વિક રીવિઝન ચાર્ટ
| કૃદંતનો પ્રકાર | ઓળખવા માટેના પ્રત્યયો | મુખ્ય ઉદાહરણો |
|---|---|---|
| ૧. વર્તમાન કૃદંત | ત (તો, તી, તું, તા) | લખતો, રમતી, દોડતું |
| ૨. ભૂત કૃદંત | ય, એલ | ગયો, લખેલું, જોયું |
| ૩. ભવિષ્ય કૃદંત | નાર | ખાનાર, આવનાર, બોલનાર |
| ૪. વિધ્યર્થ કૃદંત | વ (વો, વી, વું, વા) | કરવું, આપવું, જવું |
| ૫. હેત્વર્થ કૃદંત | વા, વાને | ભણવા, રમવાને |
| ૬. સંબંધક ભૂત કૃદંત | ઈ, ઈને | કરીને, જઈ, ખાઈને |
✏️ પ્રેક્ટિસ ચેલેન્જ: ૧૦ ખાલી જગ્યાઓ
કૌંસમાં આપેલ ક્રિયાપદનું યોગ્ય કૃદંત રૂપ મૂકી વાક્ય પૂરું કરો:
જવાબ
[કરવું - વિધ્યર્થ]જવાબ
[સૂતેલા - ભૂત]જવાબ
[જાગનાર - ભવિષ્ય]જવાબ
[વહેતા - વર્તમાન]જવાબ
[ખરીદવા - હેત્વર્થ]જવાબ
[રમતો - વર્તમાન]જવાબ
[ધોઈને - સંબંધક ભૂત]જવાબ
[ગયેલું - ભૂત]જવાબ
[આવનાર - ભવિષ્ય]જવાબ
[કરવું - હેત્વર્થ]💡 એક્સપર્ટ ટિપ: વિધ્યર્થ અને હેત્વર્થમાં ન ભૂલાય!
જો વાક્યમાં 'ફરજ' હોય (દા.ત. કરવું જોઈએ) તો તે વિધ્યર્થ છે. પણ જો વાક્યમાં 'માટે' મૂકી શકાય (દા.ત. ભણવા માટે ગયો) તો તે હેત્વર્થ છે.
🔥 એડવાન્સ ચેલેન્જ: ભૂલ શોધો અને સુધારો
નીચેના વાક્યોમાં કયો કૃદંત વપરાયો છે તે વિચારો:
૧. "તે રડતી રડતી ઘરે આવી."
જવાબ અને સમજૂતી જુઓ
જવાબ: વર્તમાન કૃદંત (પ્રત્યય: તી). અહીં ક્રિયાની રીત દર્શાવે છે.
૨. "તમારે પત્ર લખી વાળવો."
જવાબ અને સમજૂતી જુઓ
જવાબ: સંબંધક ભૂત કૃદંત (પ્રત્યય: ઈ). અહીં થયેલી ક્રિયા સાથે સંબંધ દર્શાવે છે.
📝 જ્ઞાનની કસોટી MCQs)
પોતાનું મૂલ્યાંકન કરો અને સાચો જવાબ ચેક કરો
૧. 'ચાલતા' ચાલતા વાત કરો. - આમાં 'ચાલતા' કયો કૃદંત છે?
(A) ભૂત (B) વિધ્યર્થ (C) વર્તમાન (D) હેત્વર્થ
સાચો જવાબ જુઓ
૨. 'ગયેલું' ધન પાછું મળતું નથી. - 'ગયેલું' ઓળખાવો.
(A) ભવિષ્ય (B) ભૂત (C) હેત્વર્થ (D) સંબંધક ભૂત
સાચો જવાબ જુઓ
૩. સત્ય 'બોલનાર' ની જીત થાય છે.
(A) વર્તમાન (B) વિધ્યર્થ (C) ભવિષ્ય (D) હેત્વર્થ
સાચો જવાબ જુઓ
૪. 'ક્રોધી સ્વભાવને જીતવો રે' - 'જીતવો' કયો કૃદંત છે?
(A) વિધ્યર્થ (B) ભૂત (C) વર્તમાન (D) સંબંધક ભૂત
સાચો જવાબ જુઓ
૫. તે પરીક્ષા 'આપવા' અમદાવાદ ગયો.
(A) વિધ્યર્થ (B) હેત્વર્થ (C) ભવિષ્ય (D) ભૂત
સાચો જવાબ જુઓ
૬. હાથ-પગ 'ધોઈને' જમવા બેસો.
(A) ભૂત (B) વર્તમાન (C) સંબંધક ભૂત (D) વિધ્યર્થ
સાચો જવાબ જુઓ
૭. 'દોડતો' ઘોડો થંભી ગયો.
(A) વિધ્યર્થ (B) ભૂત (C) વર્તમાન (D) ભવિષ્ય
સાચો જવાબ જુઓ
૮. તમે જે 'કહ્યું' તે બરાબર છે.
(A) વર્તમાન (B) ભવિષ્ય (C) ભૂત (D) હેત્વર્થ
સાચો જવાબ જુઓ
૯. હંમેશા સત્ય 'બોલવું'.
(A) હેત્વર્થ (B) વિધ્યર્થ (C) વર્તમાન (D) સંબંધક ભૂત
સાચો જવાબ જુઓ
૧૦. તે પુસ્તક 'લેવાને' આવ્યો છે.
(A) ભવિષ્ય (B) વિધ્યર્થ (C) હેત્વર્થ (D) ભૂત
સાચો જવાબ જુઓ
૧૧. 'ખાઈને' તે નિશાળે ગયો.
(A) વર્તમાન (B) વિધ્યર્થ (C) સંબંધક ભૂત (D) ભવિષ્ય
સાચો જવાબ જુઓ
૧૨. 'રડતું' બાળક ચૂપ થઈ ગયું.
(A) ભૂત (B) વિધ્યર્થ (C) વર્તમાન (D) હેત્વર્થ
સાચો જવાબ જુઓ
૧૩. આ 'લખેલું' પાછું લેવાશે નહીં.
(A) વર્તમાન (B) ભૂત (C) ભવિષ્ય (D) હેત્વર્થ
સાચો જવાબ જુઓ
૧૪. અહીં 'આવનાર' દરેકનું સ્વાગત છે.
(A) ભવિષ્ય (B) વર્તમાન (C) વિધ્યર્થ (D) ભૂત
સાચો જવાબ જુઓ
૧૫. આપણે નિયમિત કસરત 'કરવી' જોઈએ.
(A) વિધ્યર્થ (B) હેત્વર્થ (C) વર્તમાન (D) ભવિષ્ય
સાચો જવાબ જુઓ
૧૬. 'જોયા' વગર ડગલું ન ભરવું.
(A) સંબંધક ભૂત (B) ભૂત (C) વર્તમાન (D) ભવિષ્ય
સાચો જવાબ જુઓ
૧૭. ભગવાનને 'નમવા' તે મંદિરે ગયો.
(A) વિધ્યર્થ (B) વર્તમાન (C) હેત્વર્થ (D) ભવિષ્ય
સાચો જવાબ જુઓ
૧૮. 'દોડીને' હાંફી જવાયું.
(A) વર્તમાન (B) વિધ્યર્થ (C) સંબંધક ભૂત (D) ભવિષ્ય
સાચો જવાબ જુઓ
૧૯. સવારે વહેલા 'ઊઠવું' હિતાવહ છે.
(A) હેત્વર્થ (B) વિધ્યર્થ (C) ભવિષ્ય (D) ભૂત
સાચો જવાબ જુઓ
૨૦. 'વાંચેલું' કદી ફોગટ જતું નથી.
(A) વર્તમાન (B) ભવિષ્ય (C) ભૂત (D) હેત્વર્થ
સાચો જવાબ જુઓ
❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
૧. કૃદંત એટલે શું?
ક્રિયાપદના એવા રૂપો જે વાક્યમાં ક્રિયાપદની જેમ વર્તતા હોય પણ કાળ કે પુરુષ મુજબ પૂરેપૂરો અર્થ વ્યક્ત ન કરતા હોય તેને કૃદંત કહેવાય.
૨. કૃદંતના કુલ કેટલા પ્રકારો છે?
ગુજરાતી વ્યાકરણમાં કૃદંતના મુખ્ય ૬ પ્રકારો છે: વર્તમાન, ભૂત, ભવિષ્ય, વિધ્યર્થ, હેત્વર્થ અને સંબંધક ભૂત કૃદંત.
૩. વિધ્યર્થ અને હેત્વર્થ વચ્ચેનો તફાવત કેવી રીતે ઓળખવો?
વિધ્યર્થમાં 'કરવાની ફરજ' નો ભાવ હોય છે, જ્યારે હેત્વર્થમાં કોઈ કાર્ય કરવા પાછળનો 'ચોક્કસ હેતુ' હોય છે.
૪. વર્તમાન કૃદંતનો પ્રત્યય કયો છે?
વર્તમાન કૃદંતનો મુખ્ય પ્રત્યય 'ત' (તો, તી, તું, તા) છે.
૫. 'નાર' પ્રત્યય કયા કૃદંતમાં વપરાય છે?
'નાર' પ્રત્યય ભવિષ્ય કૃદંત ઓળખવા માટે વપરાય છે.
૬. ભૂત કૃદંતના કેટલા પેટા પ્રકાર છે?
ભૂત કૃદંતના બે રૂપો છે: સાદું ભૂત કૃદંત (પ્રત્યય: ય) અને પરોક્ષ ભૂત કૃદંત (પ્રત્યય: એલ).
૭. સંબંધક ભૂત કૃદંત શા માટે વપરાય છે?
બે ક્રિયાઓ વચ્ચેનો સમયગાળો કે એક ક્રિયા બીજી ક્રિયા પર આધારિત હોય ત્યારે સંબંધ દર્શાવવા વપરાય છે.
૮. શું કૃદંત વાક્યમાં નામ તરીકે વપરાઈ શકે?
હા, કૃદંત વાક્યમાં સંજ્ઞા (નામ), વિશેષણ કે ક્રિયા વિશેષણ તરીકે પણ કાર્ય કરી શકે છે.
૯. બોર્ડની પરીક્ષા માટે કયો કૃદંત સૌથી વધુ પૂછાય છે?
મોટાભાગે વિધ્યર્થ અને સંબંધક ભૂત કૃદંત પરીક્ષામાં અવારનવાર જોવા મળે છે.
૧૦. કૃદંત ઓળખવાની કોઈ શોર્ટકટ ટ્રીક છે?
માત્ર પ્રત્યયો (ત, ય, એલ, નાર, વ, ઈને) યાદ રાખવાથી તમે ૯૦% પ્રશ્નો સાચા કરી શકો છો.
🎯 નિષ્કર્ષ
મિત્રો, આશા છે કે કૃદંત વિશેની આ સંપૂર્ણ માહિતી, ધોરણ-૧૨ ના ઉદાહરણો અને ૨૦ પ્રશ્નોની ક્વિઝ તમને ખૂબ જ ઉપયોગી સાબિત થશે. વ્યાકરણમાં માસ્ટરી મેળવવા માટે પ્રેક્ટિસ અનિવાર્ય છે. આ પોસ્ટને ફરી ફરી વાંચો જેથી એક પણ માર્ક પરીક્ષામાં છૂટી ન જાય!
⚠️ Disclaimer: આ પોસ્ટમાં આપવામાં આવેલા ધોરણ-૧૨ ના ઉદાહરણો પાઠ્યપુસ્તકના આધારે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. છતાં પણ ટાઇપિંગ ભૂલ હોઈ શકે છે. વધુ સ્પષ્ટતા માટે સત્તાવાર વ્યાકરણ પુસ્તકોનો સંદર્ભ લેવો.
🎯 હવે એક પણ માર્ક જશે નહીં!
મિત્રો, આ શોર્ટકટ પ્રત્યયો યાદ રાખી લેશો એટલે કૃદંતનો કોઈ પણ પ્રશ્ન તમે સેકન્ડોમાં સોલ્વ કરી શકશો. આવી જ વધુ વ્યાકરણની ટ્રીક્સ માટે EduStepGujarat સાથે જોડાયેલા રહો.