નમસ્કાર મિત્રો! કોઈપણ દેશને ચલાવવા માટે નિયમોની જરૂર પડે છે, જેને આપણે 'બંધારણ' કહીએ છીએ. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થી માટે બંધારણ એ 'ગીતા' સમાન છે. આજે આપણે બંધારણના સૌથી મહત્વના ભાગ એટલે કે 'મૂળભૂત અધિકારો' (Fundamental Rights) વિશે વાત કરીશું. શું તમે જાણો છો કે તમને કયા અધિકારો મળેલા છે? ચાલો, પરીક્ષાલક્ષી સંપૂર્ણ માહિતી મેળવીએ.
મૂળભૂત અધિકારો: એક નજર (General Info)
કયા ભાગમાં છે? ભાગ-3 (Part III)
અનુચ્છેદ કયા? 12 થી 35
કયા દેશમાંથી લીધા? અમેરિકા (USA) ના બંધારણમાંથી.
વિશેષતા: બંધારણના ભાગ-3 ને ભારતનો 'મેગ્ના કાર્ટા' (Magna Carta) કહેવામાં આવે છે.
મૂળભૂત અધિકારોના ૬ પ્રકારો
શરૂઆતમાં બંધારણમાં ૭ અધિકારો હતા, પરંતુ 'સંપત્તિનો અધિકાર' રદ કરવામાં આવ્યો છે. હાલમાં નાગરિકોને કુલ ૬ અધિકારો મળેલા છે.
| ક્રમ | મૂળભૂત અધિકાર | અનુચ્છેદ (Article) |
|---|---|---|
| 1 | સમાનતાનો અધિકાર | અનુચ્છેદ 14 થી 18 |
| 2 | સ્વતંત્રતાનો અધિકાર | અનુચ્છેદ 19 થી 22 |
| 3 | શોષણ વિરોધી અધિકાર | અનુચ્છેદ 23 અને 24 |
| 4 | ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અધિકાર | અનુચ્છેદ 25 થી 28 |
| 5 | સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક અધિકાર | અનુચ્છેદ 29 અને 30 |
| 6 | બંધારણીય ઈલાજોનો અધિકાર | અનુચ્છેદ 32 |
.jpeg)
૧. સમાનતાનો અધિકાર (Right to Equality):
અનુચ્છેદ 14: કાયદા સમક્ષ સમાનતા. (કોઈ ગરીબ હોય કે અમીર, કાયદો બધા માટે એક).
અનુચ્છેદ 15: ધર્મ, જાતિ, લિંગ કે જન્મસ્થળના આધારે ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ.
અનુચ્છેદ 17 (Most IMP): અસ્પૃશ્યતા નિવારણ. (આભડછેટ નાબૂદ કરવામાં આવી છે).
૨. સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (Right to Freedom):
અનુચ્છેદ 19: વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા (બોલવાનો અધિકાર).
અનુચ્છેદ 21: જીવન જીવવાનો અધિકાર (Life and Personal Liberty).
અનુચ્છેદ 21(A): શિક્ષણનો અધિકાર (6 થી 14 વર્ષના બાળકોને મફત શિક્ષણ).
૩. શોષણ વિરોધી અધિકાર:
અનુચ્છેદ 24: 14 વર્ષથી નીચેના બાળકોને કારખાનામાં કામે રાખવા પર પ્રતિબંધ (બાળમજૂરી વિરોધ).
૪. બંધારણીય ઈલાજોનો અધિકાર (અનુચ્છેદ 32):
ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે અનુચ્છેદ 32 ને "બંધારણનો આત્મા" (Soul of Constitution) કહ્યો છે.
જો તમારા મૂળભૂત અધિકારોનો ભંગ થાય, તો તમે સીધા સુપ્રીમ કોર્ટમાં જઈ શકો છો.
પરીક્ષામાં પૂછાતા અગત્યના મુદ્દા (One Liner GK)
- મૂળભૂત અધિકારોના રક્ષક કોણ છે? - સુપ્રીમ કોર્ટ (સર્વોચ્ચ અદાલત).
- કયો અધિકાર રદ થયો? - સંપત્તિનો અધિકાર (44મા સુધારા દ્વારા).
- કટોકટી સમયે કયા અનુચ્છેદ રદ થતા નથી? - અનુચ્છેદ 20 અને 21.
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, બંધારણના મૂળભૂત અધિકારો એ લોકશાહીનો પાયો છે. પરીક્ષામાં ખાસ કરીને 'અસ્પૃશ્યતા નિવારણ (અનુ. 17)' અને 'શિક્ષણનો અધિકાર (અનુ. 21A)' વારંવાર પૂછાય છે.
વધુ વાંચો:
ભારતીય બંધારણની ૧૨ અનુસૂચિઓ યાદ રાખવાની સરળ ટ્રીક
ગુજરાત પોલીસ કોન્સ્ટેબલ નવો સિલેબસ ૨૦૨૫: સંપૂર્ણ વિગત
પાટણ જિલ્લાનો ઇતિહાસ અને સાંસ્કૃતિક વારસો
ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ૨૦૨૬ - સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
ચૂંટણી કાર્ડ ડાઉનલોડ કરવાની નવી પ્રોસેસ ૨૦૨૬
'બાળ મનોવિજ્ઞાન' વિષય વિશે જાણકારી
Daily Current Affairsમાહિતી મેળવો
ગુજરાતના અન્ય જિલ્લાઓની માહિતી
ભારતના બંધારણની ૧૨ અનુસૂચિઓ
સામાન્ય વિજ્ઞાન:એસિડ અને બેઝ વચ્ચેનો તફાવત
ગુજરાત પોલીસ કોન્સ્ટેબલ નવો સિલેબસ ૨૦૨૫: સંપૂર્ણ વિગત
પાટણ જિલ્લાનો ઇતિહાસ અને સાંસ્કૃતિક વારસો
ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ૨૦૨૬ - સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
ચૂંટણી કાર્ડ ડાઉનલોડ કરવાની નવી પ્રોસેસ ૨૦૨૬
'બાળ મનોવિજ્ઞાન' વિષય વિશે જાણકારી
Daily Current Affairsમાહિતી મેળવો
ગુજરાતના અન્ય જિલ્લાઓની માહિતી
ભારતના બંધારણની ૧૨ અનુસૂચિઓ
સામાન્ય વિજ્ઞાન:એસિડ અને બેઝ વચ્ચેનો તફાવત
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો