ભારતના બંધારણના સ્ત્રોત (Sources of Constitution): કયા દેશમાંથી શું લીધું? - સંપૂર્ણ લિસ્ટ (Bandharan GK)
નમસ્કાર મિત્રો! ભારતનું બંધારણ એ વિશ્વનું સૌથી મોટું લેખિત બંધારણ છે. આપણા બંધારણ ઘડવૈયાઓએ લગભગ ૬૦ જેટલા દેશો ના બંધારણનો અભ્યાસ કરીને તેમાંથી સારી બાબતો આપણા બંધારણમાં સમાવી છે. આથી જ ઘણીવાર ટીકાકારો તેને 'ઉધારીનું પોટલું' (Bag of Borrowings) કહે છે. પરીક્ષામાં અવારનવાર પૂછાય છે કે "મૂળભૂત ફરજો કયા દેશમાંથી લીધી?" અથવા "સંસદીય શાસન પદ્ધતિ કયા દેશની દેન છે?". આજે આપણે આ બધું કોષ્ટક દ્વારા વિગતવાર સમજીશું.
બંધારણના મુખ્ય સ્ત્રોત (Master Table)
નીચેના કોઠામાં દેશનું નામ અને ત્યાંથી આપણે કઈ કઈ જોગવાઈઓ લીધી છે, તેની માહિતી આપી છે.
| દેશનું નામ | કઈ જોગવાઈ લીધી? (Borrowed Features) |
|---|---|
| બ્રિટન (UK) | સંસદીય શાસન પદ્ધતિ, એકલ નાગરિકત્વ, કાયદાનું શાસન |
| અમેરિકા (USA) | મૂળભૂત અધિકારો, આમુખ, રાષ્ટ્રપતિ પર મહાભિયોગ, ન્યાયિક પુનઃઅવલોકન |
| આયર્લેન્ડ | રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (DPSP), રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પદ્ધતિ |
| રશિયા (USSR) | મૂળભૂત ફરજો (Fundamental Duties), પંચવર્ષીય યોજના |
| ઓસ્ટ્રેલિયા | સંયુક્ત યાદી (Concurrent List), સંસદની સંયુક્ત બેઠક |
| જર્મની | કટોકટી સંબંધી જોગવાઈઓ |
| દક્ષિણ આફ્રિકા | બંધારણીય સુધારાની પ્રક્રિયા (Amendment) |
| કેનેડા | મજબૂત કેન્દ્રવાળું સમવાયતંત્ર, રાજ્યપાલની નિમણૂક |
વિગતવાર સમજૂતી (Detailed Info)
૧. બ્રિટન (UK) - સંસદીય પ્રણાલી:
ભારત પર અંગ્રેજોનું શાસન હતું, તેથી આપણી શાસન પદ્ધતિ તેમના જેવી જ છે.
- એકલ નાગરિકત્વ: ભારતમાં રાજ્ય અને દેશનું અલગ નાગરિકત્વ નથી, આપણે ફક્ત 'ભારતીય' છીએ.
- કાયદાનું શાસન: કાયદાની નજરમાં સૌ સમાન.
૨. અમેરિકા (USA) - અધિકારો અને ન્યાયતંત્ર:
- મૂળભૂત અધિકારો: સ્વતંત્રતા અને સમાનતાના હકો અમેરિકા પાસેથી લીધા છે.
- ઉપરાષ્ટ્રપતિ પદ: રાજ્યસભાના સભાપતિ તરીકે ઉપરાષ્ટ્રપતિનું પદ અમેરિકા જેવું છે.
- મહાભિયોગ: રાષ્ટ્રપતિને હટાવવાની પ્રક્રિયા.
૩. આયર્લેન્ડ - માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (DPSP):
- રાજ્યોએ કઈ રીતે કામ કરવું તેના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો આયર્લેન્ડના બંધારણમાંથી લેવાયા છે. રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પદ્ધતિ પણ અહીંથી લીધી છે.
૪. રશિયા (USSR) - મૂળભૂત ફરજો:
- સરદાર સ્વર્ણસિંહ સમિતિની ભલામણથી ૧૯૭૬માં (૪૨મા સુધારા દ્વારા) રશિયાના બંધારણમાંથી પ્રેરણા લઈને મૂળભૂત ફરજો ઉમેરાઈ હતી.
૫. જર્મની (Weimar) - કટોકટી:
- જ્યારે દેશમાં કટોકટી લાગે ત્યારે મૂળભૂત અધિકારો મોકૂફ રાખવાની જોગવાઈ જર્મની પાસેથી લીધી છે. (હિટલરના દેશ પરથી યાદ રાખી શકાય).
પરીક્ષામાં પૂછાતા અગત્યના પ્રશ્નો (One Liner GK)
- ભારત શાસન અધિનિયમ, ૧૯૩૫ માંથી કેટલો ભાગ લેવાયો છે? - લગભગ ૨/૩ ભાગ (સૌથી વધુ).
- 'બંધારણમાં સુધારો' કરવાની રીત કયા દેશમાંથી લીધી? - દક્ષિણ આફ્રિકા.
- 'પ્રસ્તાવનાની ભાષા' કયા દેશ પરથી છે? - ઓસ્ટ્રેલિયા.
- 'સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુત્વ' ના શબ્દો ક્યાંથી આવ્યા? - ફ્રાન્સની ક્રાંતિ માંથી.
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, આપણું બંધારણ એ વિવિધ દેશોના બંધારણનો 'અર્ક' છે. જો તમે ઉપરનું ટેબલ પાકું કરી લેશો, તો બંધારણના ૧-૨ માર્ક્સ તમારા પાકા થઈ જશે.
વધુ વાંચો:
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો