સામાન્ય વિજ્ઞાન: મહત્વના સામાન્ય વિજ્ઞાન: મહત્વના રાસાયણિક નામો અને અણુસૂત્રો | Chemistry Chart | GPSC, CCE, PSI માટે મોસ્ટ IMP સંયોજનો અને MCQ - સંપૂર્ણ લિસ્ટ અને Free PDF મટીરીયલ
🧪 સામાન્ય વિજ્ઞાન: મહત્વના રાસાયણિક નામો અને સૂત્રો (Chemical Formulas)
ખાવાના સોડા, ધોવાના સોડા, પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ અને અમ્લરાજ - સંપૂર્ણ માસ્ટર લિસ્ટ
GPSC, GSSSB CCE, Police, PSI, Tat, Talati અને વર્ગ-૩ ની પરીક્ષાઓ માટે ૧૦૦% સ્કોરિંગ મટીરીયલ
🌐 www.EduStepGujarat.com📌 પ્રસ્તાવના (SEO Optimized Intro)
નમસ્કાર સરકારી નોકરીના ભાવી અધિકારી મિત્રો! EduStepGujarat.com પર આપનું હાર્દિક સ્વાગત છે. સામાન્ય વિજ્ઞાન (General Science) ના રસાયણશાસ્ત્ર (Chemistry) વિભાગમાં પદાર્થોના વ્યવહારિક નામ, વૈજ્ઞાનિક નામ અને તેમના અણુસૂત્રોનો આ ટોપિક દરેક સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા માટે હંમેશા 'હોટ ફેવરિટ' રહ્યો છે.
આપણે રોજબરોજના જીવનમાં મીઠું, સોડા, વિનેગર કે ફટકડીનો ઉપયોગ કરીએ છીએ, પરંતુ પરીક્ષામાં જ્યારે "માર્શ ગેસનું અણુસૂત્ર શું છે?", "કોસ્ટિક સોડાનું રાસાયણિક નામ જણાવો" અથવા "અમ્લરાજ (Aqua Regia) માં કયા એસિડનું મિશ્રણ હોય છે?" જેવા ઊંડાણપૂર્વકના પ્રશ્નો પૂછાય ત્યારે મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓ કન્ફ્યુઝ થઈ જાય છે. તમારી તૈયારીને ૧૦૦% સચોટ બનાવવા માટે આ આર્ટિકલમાં જૂના અને પૂછાવાની સંભાવના ધરાવતા તમામ નવા રાસાયણિક સંયોજનોનું સંપૂર્ણ 3D માસ્ટર લિસ્ટ અને સ્વ-મૂલ્યાંકન માટે ક્વિઝ તૈયાર કરવામાં આવી છે.
📊 વ્યવહારિક નામ અને રાસાયણિક સૂત્રો (Master Table Chart)
નીચેના સ્માર્ટ કોષ્ટકમાં પદાર્થનું સામાન્ય વ્યવહારિક નામ, તેનું સાચું રાસાયણિક વૈજ્ઞાનિક નામ અને તેનું સત્તાવાર અણુસૂત્ર (Chemical Formula) વિગતવાર દર્શાવેલું છે:
| વ્યવહારિક સામાન્ય નામ | રાસાયણિક (વૈજ્ઞાનિક) નામ | અણુસૂત્ર (Chemical Formula) |
|---|---|---|
| મીઠું (Salt) | સોડિયમ ક્લોરાઈડ | NaCl |
| ખાવાના સોડા (Baking Soda) | સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ | NaHCO3 |
| ધોવાનો સોડા (Washing Soda) | સોડિયમ કાર્બોનેટ ડેકાહાઈડ્રેટ | Na2CO3 · 10H2O |
| કોસ્ટિક સોડા | સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ | NaOH |
| બ્લીચિંગ પાવડર | કેલ્શિયમ ઓક્સીક્લોરાઈડ | CaOCl2 |
| ચિરોડી (Gypsum) | કેલ્શિયમ સલ્ફેટ ડાયહાઈડ્રેટ | CaSO4 · 2H2O |
| પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ (POP) | કેલ્શિયમ Sલ્ફેટ હેમીહાઈડ્રેટ | CaSO4 · ½H2O |
| માર્શ ગેસ / બાયોગેસ | મિથેન | CH4 |
| ભારે પાણી (Heavy Water) | ડ્યુટેરિયમ ઓક્સાઈડ | D2O |
| સામાન્ય પાણી (Water) | હાઈડ્રોજન ઓક્સાઈડ | H2O |
| લાફિંગ ગેસ (Laughing Gas) | નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડ | N2O |
| શુષ્ક બરફ (Dry Ice) | ઘન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ | CO2 (Solid) |
| રસાયણોનો રાજા / તેજાબ | સલ્ફ્યુરિક એસિડ | H2SO4 |
| મીઠાનો તેજાબ | હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ | HCl |
| સરકો / વિનેગર | એસિટિક એસિડ | CH3COOH |
| કળીચૂનો (Quick Lime) | કેલ્શિયમ ઓક્સાઈડ | CaO |
| ચૂનાનું પાણી / ફોડેલો ચૂનો | કેલ્શિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ | Ca(OH)2 |
| આરસપહાણ / ચૂનાનો પથ્થર | કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ | CaCO3 |
| લાલ દવા | પોટેશિયમ પરમેંગેનેટ | KMnO4 |
| મોરથૂથુ (Blue Vitriol) | કોપર સલ્ફેટ પેન્ટાહાઈડ્રેટ | CuSO4 · 5H2O |
| ક્લોરોફોર્મ (નિશ્ચેતક) | ટ્રાયક્લોરોમિથેન | CHCl3 |
| ગ્લુકોઝ | ગ્લુકોઝ | C6H12O6 |
| ફટકડી (Alum) | પોટેશિયમ એલ્યુમિનિયમ સલ્ફેટ | K2SO4 · Al2(SO4)3 · 24H2O |
💡 મહત્વના પદાર્થો વિશે ઊંડાણપૂર્વક માહિતી (Detailed Deep-Dive)
વિદ્યાર્થીઓ પરીક્ષામાં જ્યાં સૌથી વધુ કન્ફ્યુઝન અનુભવે છે અને વારંવાર નાની ભૂલો કરે છે, તેવા મુખ્ય પદાર્થોનું સચોટ પૃથક્કરણ અહી આપેલું છે:
૧. ખાવાનો સોડા (Baking Soda)
રાસાયણિક નામ: સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ (NaHCO3)
યાદ રાખવાની શોર્ટ ટ્રીક: આ 'ખાવાનો' સોડા છે, એટલે કે રસોઈ સાથે જોડાયેલો છે. રસોઈ કોણ બનાવે? 'બાઈ' બનાવે, એટલે નામની વચ્ચે 'બાય' (Bi) આવે - સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ.
મુખ્ય ઉપયોગ: ભજીયા, ઢોકળા કે કેકને ફુલાવવા (નરમ બનાવવા) માટે તેમજ પેટની એસિડિટી દૂર કરવા એન્ટાસિડ તરીકે (ઈનો-Eno માં આ મુખ્ય ઘટક હોય છે).
૨. ધોવાનો સોડા (Washing Soda)
રાસાયણિક નામ: સોડિયમ કાર્બોનેટ (Na2CO3 · 10H2O)
વિશેષતા: આમાં સ્ફટિક જળના ૧૦ અણુઓ હાજર હોય છે. આમાં વચ્ચે 'બાય' આવતું નથી.
મુખ્ય ઉપયોગ: ઘરેલું ઉપયોગમાં કપડાં ધોવા અને સફાઈ માટે, પાણીની કાયમી કઠિનતા દૂર કરવા તેમજ કાચ, સાબુ અને કાગળ ઉદ્યોગમાં મોટા પાયે થાય છે.
૩. પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ (POP)
રાસાયણિક નામ: કેલ્શિયમ સલ્ફેટ હેમીહાઈડ્રેટ (CaSO4 · ½H2O)
બનાવટ: જ્યારે જીપ્સમ એટલે કે ચિરોડી (CaSO4 · 2H2O) ને ચોક્કસ તાપમાને ગરમ કરવામાં આવે, ત્યારે તે પાણીના અણુઓ ગુમાવીને POP માં ફેરવાય છે.
મુખ્ય ઉપયોગ: ઘરોના કલાત્મક બાંધકામ અને સીલિંગ ડીઝાઇનમાં, રમકડાં અને ગણેશજીની મૂર્તિઓ બનાવવા તેમજ તૂટેલા હાડકાંને સાચા સ્થાને સ્થિર રાખવા ડોક્ટરી પાટા પિંડીમાં.
૪. લાફિંગ ગેસ (Laughing Gas)
રાસાયણિક નામ: નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડ (N2O)
અસર: આ વાયુ હવામાં સહેજ પણ ભળવાથી અને શ્વાસમાં જવાથી મગજ ઉત્તેજિત થાય છે અને માણસ અનિયંત્રિત રીતે હસ્યા જ કરે છે.
મુખ્ય ઉપયોગ: કાન-નાક-દાંતના ઓપરેશન વખતે દંત ચિકિત્સકો દર્દીને હળવા પ્રમાણમાં બેભાન કરવા (એનેસ્થેસિયા - નિશ્ચેતક તરીકે) આનો ઉપયોગ કરે છે.
૫. શુષ્ક બરફ (Dry Ice)
રાસાયણિક સ્વરૂપ: ઘન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (Solid CO2)
ગુણધર્મ: આ સામાન્ય બરફ જેવો ભીનો થતો નથી. તે સીધો ઘનમાંથી વાયુ સ્વરૂપમાં ફેરવાય છે, જેને વિજ્ઞાનની ભાષામાં 'ઉર્ધ્વપાતન' (Sublimation) કહે છે.
મુખ્ય ઉપયોગ: આઈસ્ક્રીમ લાંબો સમય સાચવવા અને ટ્રાન્સપોર્ટેશનમાં અતિશય ઠંડક ઉત્પન્ન કરવા આનો ઉપયોગ થાય છે.
૬. અમ્લરાજ (Aqua Regia)
રાસાયણિક મિશ્રણ: સાંદ્ર હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl) અને સાંદ્ર નાઈટ્રિક એસિડ (HNO3) નું મિશ્રણ.
પ્રમાણ: પરીક્ષામાં રેશિયો પૂછાય છે, આમાં 3 : 1 ના પ્રમાણમાં (૩ ભાગ HCl અને ૧ ભાગ HNO3) મિશ્રણ હોય છે.
મુખ્ય ઉપયોગ: સોનું (Gold) અને પ્લેટિનમ જેવી ઉમદા અતિ નિષ્ક્રિય ધાતુઓને પણ પોતાની અંદર ઓગાળી નાખવાની અદભુત ક્ષમતા ધરાવે છે.
૭. અશ્રુવાયુ (Tear Gas)
રાસાયણિક નામ: ક્લોરોપિક્રીન (Chloropicrin) અથવા બેન્ઝાઈલ ક્લોરાઈડ
અણુસૂત્ર: CCl3NO2
મુખ્ય ઉપયોગ: જ્યારે શહેરોમાં હિંસક તોફાનો કે રેલીઓ બેકાબૂ બને, ત્યારે પોલીસ દ્વારા ભીડને વિખેરવા માટે આ અશ્રુવાયુના સેલ છોડવામાં આવે છે, જે આંખોમાં તીવ્ર બળતરા અને આંસુ પેદા કરે છે.
૮. યુરિયા (Urea Fertilizer)
રાસાયણિક નામ: કાર્બામાઇડ (Carbamide)
અણુસૂત્ર: NH2CONH2
વિશેષતા: વિજ્ઞાન ઇતિહાસમાં પ્રયોગશાળામાં કૃત્રિમ રીતે સૌપ્રથમ બનાવવામાં આવેલો કોઈ કાર્બનિક પદાર્થ (Organic Compound) હોય તો તે યુરિયા છે.
મુખ્ય ઉપયોગ: ખેતીમાં નાઇટ્રોજનયુક્ત રાસાયણિક ખાતર તરીકે સૌથી વધુ ઉપયોગ થાય છે.
૯. હાઇપો સોલ્યુશન (Hypo)
રાસાયણિક નામ: સોડિયમ થાયોસલ્ફેટ (Sodium Thiosulfate)
અણુસૂત્ર: Na2S2O3 · 5H2O
મુખ્ય ઉપયોગ: પરંપરાગત બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફોટોગ્રાફીની અંદર ફિલ્મ અને નેગેટિવ ડેવલપ કરવા માટે 'ફિક્સર' (Fixing Agent) તરીકે આનો વ્યાપક ઉપયોગ થતો આવ્યો છે.
૧૦. સોરાનો તેજાબ (Aqua Fortis)
રાસાયણિક નામ: નાઈટ્રિક એસિડ (Nitric Acid)
અણુસૂત્ર: HNO3
મુખ્ય ઉપયોગ: પ્રયોગશાળામાં અમ્લરાજ (Aqua Regia) બનાવવા માટે, ડાયનામાઈટ જેવા શક્તિશાળી વિસ્ફોટકોના નિર્માણમાં તેમજ કૃત્રિમ રંગો અને સોના-ચાંદીના શુદ્ધિકરણમાં આ એસિડ મુખ્ય ભાગ ભજવે છે.
૧૧. સરકો / વિનેગર (Vinegar)
રાસાયણિક નામ: એસિટિક એસિડ (Acetic Acid)
અણુસૂત્ર: CH3COOH
મુખ્ય ઉપયોગ: ખોરાકને લાંબો સમય બગડતો અટકાવવા (Food Preservation), અથાણાંની જાળવણીમાં અને ચાઇનીઝ ફૂડમાં સ્વાદ તેમજ ખાટાશ લાવવા માટે આનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે.
૧૨. કળીચૂનો અને ફોડેલો ચૂનો (Lime)
કળીચૂનો (Quick Lime): કેલ્શિયમ ઓક્સાઈડ (CaO)
ફોડેલો ચૂનો (Slaked Lime): કેલ્શિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ [Ca(OH)2]
વિશેષતા: બજારમાંથી મળતા કળીચૂના (CaO) માં જ્યારે પાણી ઉમેરવામાં આવે, ત્યારે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થઈને ભારે ગરમી મુક્ત થાય છે અને ચૂનાનું પાણી એટલે કે ફોડેલો ચૂનો બને છે, જે ઘરોની દીવાલો ધોળવા માટે વપરાય છે.
૧૩. મોરથૂથુ (Blue Vitriol)
રાસાયણિક નામ: કોપર સલ્ફેટ પેન્ટાહાઈડ્રેટ
અણુસૂત્ર: CuSO4 · 5H2O
વિશેષતા: આ પદાર્થ ઘન સ્વરૂપમાં ઘેરા વાદળી રંગનો સ્ફટિકમય દેખાય છે, તેથી તેને 'બ્લુ વિટ્રિઓલ' પણ કહેવાય છે.
મુખ્ય ઉપયોગ: વિદ્યુત પ્લેટિંગ (Electroplating) માં, જંતુનાશક અને ફૂગનાશક (Fungicide) દવાઓ બનાવવામાં આનો મુખ્ય ઉપયોગ થાય છે.
૧૪. રેતી / ક્વોર્ટ્ઝ (Sand / Silica)
રાસાયણિક નામ: સિલિકોન ડાયોક્સાઈડ (Silicon Dioxide)
અણuસૂત્ર: SiO2
મુખ્ય ઉપયોગ: બાંધકામ ઉપરાંત આ પદાર્થ કાચ (Glass) બનાવવા માટેનો સૌથી મુખ્ય કાચો માલ છે. તેમજ ઇલેક્ટ્રોનિક્સમાં સેમિકન્ડક્ટર ચિપ્સ બનાવવા માટે સિલિકા અતિ મહત્વનો પદાર્થ છે.
૧૫. ઇથેનોલ / આલ્કોહોલ (Ethanol)
રાસાયણિક નામ: ઇથાઇલ આલ્કોહોલ (Ethyl Alcohol)
અણુસૂત્ર: C2H5OH
મુખ્ય ઉપયોગ: આ પદાર્થ સામાન્ય લોકભાષામાં 'દારૂ' અથવા 'સ્પિરિટ' તરીકે ઓળખાય છે. પ્રયોગશાળામાં વિવિધ પ્રક્રિયાઓમાં દ્રાવક તરીકે, હેન્ડ સેનિટાઇઝર બનાવવામાં અને મેડિકલ ક્ષેત્રે એન્ટિસેપ્ટિક તરીકે આનો બહોળો ઉપયોગ થાય છે.
૧૬. સિંદૂર (Vermilion / Red Lead)
રાસાયણિક નામ: ટ્રાયપ્લમ્બિક ટેટ્રાઓક્સાઇડ (Lead Tetroxide)
અણુસૂત્ર: Pb3O4
મુખ્ય ઉપયોગ: પૂજા-પાઠ અને ધાર્મિક વિધિઓમાં વપરાતું પરંપરાગત સિંદૂર રાસાયણિક રીતે લેડ (સીસું) નું બનેલું હોય છે. આ ઉપરાંત લોખંડ પર કાટ ન લાગે તે માટેના લાલ પેઇન્ટ (Red Lead Primer) બનાવવામાં આનો ઉપયોગ થાય છે.
૧૭. કૉસ્ટિક પોટાશ (Caustic Potash)
રાસાયણિક નામ: પોટેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ (Potassium Hydroxide)
અણુસૂત્ર: KOH
મુખ્ય ઉપયોગ: જેમ કોસ્ટિક સોડા (NaOH) માંથી કપડાં ધોવાનો કઠણ સાબુ બને છે, તેમ કોસ્ટિક પોટાશ (KOH) નો ઉપયોગ નરમ સાબુ (નાહવાનો લક્ઝરી સાબુ), શેમ્પૂ અને પ્રવાહી ડિટરજન્ટના ઉત્પાદનમાં મોટા પાયે થાય છે.
૧૮. ઓઝોન વાયુ (Ozone Gas)
રાસાયણિક નામ: ઓઝોન (O-three)
અણુસૂત્ર: O3
મુખ્ય ઉપયોગ: ઓક્સિજનના ૩ પરમાણુ ધરાવતો આ વાયુ સૂર્યના હાનિકારક અલ્ટ્રાવાયોલેટ (UV) કિરણો સામે પૃથ્વીનું રક્ષણ કવચ છે. પ્રયોગશાળામાં તે પ્રબળ ઓક્સિડેશન કર્તા તરીકે અને મ્યુનિસિપાલિટીમાં પાણીને જંતુમુક્ત કરવા માટે વપરાય છે.
૧૯. કોસ્ટિક સોડા (Caustic Soda)
રાસાયણિક નામ: સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ (Sodium Hydroxide)
અણુસૂત્ર: NaOH
મુખ્ય ઉપયોગ: આ એક તીવ્ર બેઝ (ক্ষার) છે. તેનો ઉપયોગ પ્રયોગશાળામાં પ્રક્રિયક તરીકે, પેટ્રોલિયમ શુદ્ધિકરણમાં, કાગળના માવા બનાવવામાં અને કપડાં ધોવાના કઠણ સાબુ તેમજ ડિટરજન્ટના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં મોટા પાયે થાય છે.
૨૦. બ્લીચિંગ પાવડર (Bleaching Powder)
રાસાયણિક નામ: કેલ્શિયમ ઓક્સીક્લોરાઈડ (Calcium Oxychloride)
અણુસૂત્ર: CaOCl2
મુખ્ય ઉપયોગ: આ પદાર્થમાંથી ક્લોરિન વાયુ મુક્ત થતો હોવાથી તે પ્રબળ જંતુનાશક છે. પીવાના પાણીને જંતુમુક્ત (શુદ્ધ) કરવા, ટેક્સટાઈલ ઉદ્યોગમાં સુતરાઉ કાપડના વિરંજન (Bleaching) માં અને જંતુનાશક તરીકે ઘરની આસપાસ છાંટવા માટે વપરાય છે.
૨૧. લાલ દવા (Red Powder)
રાસાયણિક નામ: પોટેશિયમ પરમેંગેનેટ (Potassium Permanganate)
અણુસૂત્ર: KMnO4
મુખ્ય ઉપયોગ: ગામડાઓમાં કૂવાના પાણીને શુદ્ધ અને જંતુમુક્ત કરવા માટે આ લાલ-જાંબલી રંગનો પાવડર નાખવામાં આવતો હોવાથી તેને 'લાલ દવા' કહે છે. આ ઉપરાંત તબીબી ક્ષેત્રે ઘા સાફ કરવા માટે એન્ટિસેપ્ટિક તરીકે આનું પ્રવાહી દ્રાવણ વપરાય છે.
૨૨. ક્લોરોફોર્મ (Chloroform)
રાસાયણિક નામ: ટ્રાયક્લોરોમિથેન (Trichloromethane)
અણુસૂત્ર: CHCl3
મુખ્ય ઉપયોગ: ભૂતકાળમાં શસ્ત્રક્રિયા (ઓપરેશન) વખતે દર્દીને સંપૂર્ણ બેભાન કરવા માટે 'નિશ્ચેતક' (Anesthetic) તરીકે આનો વ્યાપક ઉપયોગ થતો હતો. ચલચિત્રોમાં રૂમાલ પર લગાવીને બેભાન કરવા માટે આ જ કેમિકલ બતાવવામાં આવે છે.
૨૩. ગ્લુકોઝ (Glucose)
રાસાયણિક નામ: ગ્લુકોઝ / ડેક્સ્ટ્રોઝ
અણુસૂત્ર: C6H12O6
મુખ્ય ઉપયોગ: વનસ્પતિઓ પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્રિયા દ્વારા આ ખોરાક બનાવે છે. માનવ શરીરમાં આ કાર્બોદિત પદાર્થ કોષોને ત્વરિત ઉર્જા (Instant Energy) પૂરી પાડે છે, તેથી અશક્તિના સમયે દર્દીને સીધા ગ્લુકોઝના બાટલા ચડાવવામાં આવે છે.
૨૪. ફટકડી (Alum)
રાસાયણિક નામ: પોટેશિયમ એલ્યુમિનિયમ સલ્ફેટ
અણુસૂત્ર: K2SO4 · Al2(SO4)3 · 24H2O
મુખ્ય ઉપયોગ: માસ્ટર ટેબલના આ પદાર્થની વિગત અહી ખાસ નોંધજો. તે પાણીમાં રહેલા કચરાના કણોને નીચે બેસાડીને પાણીને એકદમ ચોખ્ખું કરે છે. આ ઉપરાંત એન્ટીસેપ્ટિક ગુણોના કારણે દાઢી કર્યા પછી (Aftershave) ફેસ પર ઘસવા માટે અને નાની ઈજામાં લોહી વહેતું અટકાવવા માટે વપરાય છે.
૨૫. લ્યુનર કોસ્ટિક (Lunar Caustic)
રાસાયણિક નામ: સિલ્વર નાઇટ્રેટ (Silver Nitrate)
અણુસૂત્ર: AgNO3
મુખ્ય ઉપયોગ: આ પરીક્ષા માટે સુપર મોસ્ટ IMP ફેક્ટ છે! ભારતમાં લોકશાહીના પર્વ એટલે કે ચૂંટણી (Elections) વખતે મતદારોની આંગળી પર જે **અમિટ શાહી (Election Ink)** લગાડવામાં આવે છે, તે આ જ કેમિકલમાંથી બને છે. તે ત્વચા પરના ક્ષારો સાથે પ્રક્રિયા કરીને કાળો ડાઘ પાડે છે જે જલ્દી ભૂસાતો નથી.
૨૬. બોરેક્સ / સુહાગા (Borax)
રાસાયણિક નામ: સોડિયમ ટેટ્રાબોરેટ ડેકાહાઇડ્રેટ
અણુસૂત્ર: Na2B4O7 · 10H2O
મુખ્ય ઉપયોગ: સોના-ચાંદીના દાગીનાના સોલ્ડરિંગમાં ફ્લક્સ તરીકે, આંખો સાફ કરવાના આઈ-ડ્રોપ્સ તેમજ એન્ટીસેપ્ટિક પાવડર બનાવવામાં, ચામડા ઉદ્યોગમાં અને વિશિષ્ટ પ્રકારના કઠણ કાચ (Borosilicate Glass) ના ઉત્પાદનમાં આનો ઉપયોગ વ્યાપક છે.
૨૭. લીલું થોથું અને સફેદ થોથું (Green & White Vitriol)
લીલું થોથું (Green Vitriol): ફેરસ સલ્ફેટ (FeSO4 · 7H2O)
સફેદ થોથું (White Vitriol): ઝીંક સલ્ફેટ (ZnSO4 · 7H2O)
મુખ્ય ઉપયોગ: મોરથૂથુ (બ્લુ વિટ્રિઓલ) ની જેમ જ આ બંને સ્ફટિકો પણ પરીક્ષામાં પૂછાય છે. લીલા થોથાનો ઉપયોગ શરીરમાં આયર્નની ઉણપ (એનિમિયા) ની દવાઓ બનાવવા અને રંગ ઉદ્યોગમાં થાય છે, જ્યારે સફેદ થોથાનો ઉપયોગ આંખની દવાઓ અને ચામડીના રોગોના મલમ બનાવવામાં થાય છે.
૨৮. મીઠું (Common Salt)
રાસાયણિક નામ: સોડિયમ ક્લોરાઈડ (Sodium Chloride)
અણુસૂત્ર: NaCl
મુખ્ય ઉપયોગ: આપણા રોજિંદા જીવન અને ખોરાકનો આ સૌથી અનિવાર્ય ઘટક છે. શરીરમાં ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અને પાણીનું સંતુલન જાળવવા ઉપરાંત, ઔદ્યોગિક સ્તરે ક્લોરિન વાયુ અને કોસ્ટિક સોડા બનાવવા માટે કાચા માલ તરીકે વપરાય છે.
૨૯. માર્શ ગેસ / મિથેન (Methane)
રાસાયણિક નામ: મિથેન (Methane)
અણુસૂત્ર: CH4
મુખ્ય ઉપયોગ: કાદવ અને દલદલ (Marshy areas) વાળી જગ્યાએ વનસ્પતિના સડવાથી કુદરતી રીતે નીકળતો હોવાથી તેને 'માર્શ ગેસ' કહે છે. તે કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસ (CNG) અને બાયોગેસનો મુખ્ય ૭૫% ઘટક છે, જે પ્રદૂષણમુક્ત બળતણ તરીકે વપરાય છે.
૩૦. ભારે પાણી (Heavy Water)
રાસાયણિક નામ: ડ્યુટેરિયમ ઓક્સાઈડ (Deuterium Oxide)
અણુસૂત્ર: D2O
મુખ્ય ઉપયોગ: આ સામાન્ય પાણી (H2O) કરતા વજનમાં સહેજ ભારે હોય છે. તેનો સૌથી મોટો અને પરીક્ષાલક્ષી ઉપયોગ ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટ (પરમાણુ ભઠ્ઠી) માં ન્યુટ્રોનની ગતિને નિયંત્રિત કરવા માટે 'મંદક' (Moderator) તરીકે થાય છે.
૩૧. આરસપહાણ / ચૂનાનો પથ્થર (Limestone)
રાસાયણિક નામ: કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ (Calcium Carbonate)
અણુસૂત્ર: CaCO3
મુખ્ય ઉપયોગ: કુદરતમાં તે આરસપહાણ (Marble), ચોક અને ચૂનાના પથ્થર સ્વરૂપે વ્યાપક પ્રમાણમાં મળે છે. વિશ્વપ્રસિદ્ધ તાજમહેલ આ જ પદાર્થનો બનેલો છે. બાંધકામ ઉદ્યોગમાં સિમેન્ટ બનાવવા અને લોખંડના શુદ્ધિકરણમાં આનો ઉપયોગ થાય છે.
⚡ પરીક્ષામાં પૂછાતા અગત્યના પ્રશ્નો (High-Yield One Liner GK)
- ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના (૩ ડિસેમ્બર, ૧૯૮૪) માં કયો ઝેરી ગેસ લીક થયો હતો? 👉 મિથાઈલ આઈસોસાઈનાઈડ (MIC - Methyl Isocyanate).
- પ્રયોગશાળામાં સડેલા ઈંડા જેવી તીવ્ર દુર્ગંધ કયા વાયુની હોય છે? 👉 હાઈડ્રોજન સલ્ફાઈડ (H2S) વાયુની.
- કુદરતી ગોબર ગેસ અને બાયો ગેસનો મુખ્ય ૭૫% ઘટક કયો વાયુ છે? 👉 મિથેન ગેસ (CH4), જેને માર્શ ગેસ પણ કહે છે.
- શુદ્ધ પાણીનું રાસાયણિક કાનૂની વૈજ્ઞાનિક નામ શું છે? 👉 ડાયહાઈડ્રોજન મોનોક્સાઈડ અથવા હાઈડ્રોજન ઓક્સાઈડ (H2O).
- કિડનીની પથરી (Kidney Stone) રાસાયણિક રીતે શું હોય છે? 👉 કેલ્શિયમ ઓક્ઝેલેટ (Calcium Oxalate).
- વાહનોના ટાયરોમાં અને ચિપ્સના પેકેટમાં કયો નિષ્ક્રિય વાયુ ભરાય છે? 👉 નાઈટ્રોજન વાયુ (Nitrogen Gas).
✅ રસાયણશાસ્ત્ર અણુસૂત્રો: મોસ્ટ IMP MCQ સ્વ-મૂલ્યાંકન ટેસ્ટ
તમારી તૈયારી કેટલી પરફેક્ટ છે તે ચકાસવા માટે નીચેની મોક ટેસ્ટ આપો અને સાચો જવાબ મેળવો:
જવાબ: B. સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ (NaHCO3)
જવાબ: C. CaSO4 · ½H2O
જવાબ: B. 3 : 1 (૩ ભાગ HCl અને ૧ ભાગ નાઈટ્રિક એસિડ)
જવાબ: C. શુષ્ક બરફ (Dry Ice)
જવાબ: A. મિથાઈલ આઈસોસાઈનાઈડ
જવાબ: C. સલ્ફ્યુરિક એસિડ (H2SO4)
જવાબ: B. કેલ્શિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ [Ca(OH)2 - ચૂનાનું પાણી]
જવાબ: C. ભારે પાણી (Heavy Water)
જવાબ: C. એસિટિક એસિડ (CH3COOH)
જવાબ: C. નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડ (N2O)
જવાબ: C. બ્લીચિંગ પાવડર (કેલ્શિયમ ઓક્સીક્લોરાઈડ - CaOCl2)
જવાબ: B. CaSO4 · 2H2O
જવાબ: C. પોટેશિયમ પરમેંગેનેટ (KMnO4)
જવાબ: C. મિથેન (CH4)
જવાબ: B. સોડિયમ કાર્બોનેટ (ધોવાનો સોડા)
જવાબ: A. સિલ્વર નાઇટ્રેટ (AgNO3 - લ્યુનર કોસ્ટિક)
જવાબ: B. ક્લોરોપિક્રીન (CCl3NO2)
જવાબ: C. CuSO4 · 5H2O
જવાબ: B. એસિટિક એસિડ (CH3COOH)
જવાબ: C. યુરિયા [NH2CONH2 - કાર્બામાઇડ]
❓ FAQ - વારંવાર પૂછાતા મહત્વના પ્રશ્નો
પ્રશ્ન: ખાવાના સોડા અને ધોવાના સોડા વચ્ચે મુખ્ય તફાવત શું છે?
જવાબ: ખાવાનો સોડા એ સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ (NaHCO3) છે જે રસોઈમાં વપરાય છે, જ્યારે ધોવાનો સોડા એ સોડિયમ કાર્બોનેટ (Na2CO3) છે જે સફાઈ અને ઉદ્યોગોમાં વપરાય છે.
પ્રશ્ન: જીપ્સમ અને પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ (POP) ના સૂત્રમાં શું ફેર છે?
જવાબ: જીપ્સમ (ચિરોડી) માં પાણીના ૨ અણુ હોય છે (CaSO4 · 2H2O) જ્યારે POP માં પાણીનો અડધો અણુ હોય છે (CaSO4 · ½H2O).
પ્રશ્ન: એક્વા રેજિયા (અમ્લરાજ) નો મુખ્ય ઉપયોગ શું છે?
જવાબ: તે અત્યંત ક્ષારયુક્ત પ્રવાહી છે જે સોના અને પ્લેટિનમ જેવી કિંમતી ઉમદા ધાતુઓને ઓગળવા માટે સોનીઓ દ્વારા વાપરવામાં આવે છે.
🎯 નિષ્કર્ષ (Conclusion)
મિત્રો, સામાન્ય વિજ્ઞાનનો આ ચાર્ટ પરીક્ષાના આખરી દિવસોમાં ઝડપી પુનરાવર્તન કરવા માટે રામબાણ ઈલાજ છે. ખાસ કરીને સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ, સોડિયમ કાર્બોનેટ અને એસિડના ગુણોત્તરો વારંવાર પૂછાય છે. EduStepGujarat દ્વારા તૈયાર કરાયેલી આ સુપર હાઇલી રિસર્ચ બેઝ્ડ નોટ્સ તમને પરીક્ષામાં ૧ માર્ક અચૂક અપાવશે.
📖 પરીક્ષાલક્ષી સંપૂર્ણ મટીરીયલની મહત્વની લિંક્સ
GPSC, GSSSB, Police, Talati, TET, TAT અને તમામ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉપયોગી મટીરીયલ
Post a Comment