સામાન્ય વિજ્ઞાન: મહત્વના રાસાયણિક નામો અને સૂત્રો (Chemical Formulas) | ખાવાનો સોડા, ધોવાનો સોડા અને પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ - સંપૂર્ણ લિસ્ટ
નમસ્કાર મિત્રો! સામાન્ય વિજ્ઞાનમાં રસાયણશાસ્ત્ર (Chemistry) નો આ ટોપિક દરેક પરીક્ષા માટે 'હોટ ફેવરિટ' છે. આપણે રોજબરોજના જીવનમાં મીઠું, સોડા કે ફટકડીનો ઉપયોગ કરીએ છીએ, પણ શું તમને તેના વૈજ્ઞાનિક નામ અને સૂત્રો ખબર છે? પરીક્ષામાં અવારનવાર પૂછાય છે કે "માર્શ ગેસનું અણુસૂત્ર શું છે?" અથવા "લાફિંગ ગેસ કોને કહેવાય?". આજે આપણે આવા જ મહત્વના રાસાયણિક સંયોજનો વિશે કોષ્ટક દ્વારા માહિતી મેળવીશું.
વ્યવહારિક નામ અને રાસાયણિક સૂત્રો (Master Table)
નીચેના કોઠામાં પદાર્થનું સામાન્ય નામ, રાસાયણિક નામ અને તેનું સૂત્ર આપેલું છે.
| વ્યવહારિક નામ | રાસાયણિક નામ | અણુસૂત્ર (Formula) |
|---|---|---|
| મીઠું (Salt) | સોડિયમ ક્લોરાઈડ | NaCl |
| ખાવાનો સોડા | સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ | NaHCO₃ |
| ધોવાનો સોડા | સોડિયમ કાર્બોનેટ | Na₂CO₃ |
| કોસ્ટિક સોડા | સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ | NaOH |
| બ્લીચિંગ પાવડર | કેલ્શિયમ ઓક્સીક્લોરાઈડ | CaOCl₂ |
| ચિરોડી (Gypsum) | કેલ્શિયમ સલ્ફેટ ડાયહાઈડ્રેટ | CaSO₄ · 2H₂O |
| માર્શ ગેસ | મિથેન | CH₄ |
| ભારે પાણી | ડ્યુટેરિયમ ઓક્સાઈડ | D₂O |
| ફટકડી | પોટેશિયમ એલ્યુમિનિયમ સલ્ફેટ | K₂SO₄ · Al₂(SO₄)₃ · 24H₂O |
મહત્વના પદાર્થો વિશે ઊંડાણપૂર્વક માહિતી (Detailed Info)
વિદ્યાર્થીઓ જ્યાં સૌથી વધુ ભૂલ કરે છે, તેવા પદાર્થોની સમજૂતી:
૧. ખાવાનો સોડા (Baking Soda):
- રાસાયણિક નામ: સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ (NaHCO_3).
- યાદ રાખવાની ટ્રીક: 'ખાવાનો' સોડા છે, એટલે વચ્ચે 'બાય' આવે (બાઈ રસોઈ બનાવે).
- ઉપયોગ: ભજીયા કે કેક બનાવવા, એસિડિટી દૂર કરવા (ઈનો માં આ હોય છે).
૨. ધોવાનો સોડા (Washing Soda):
- રાસાયણિક નામ: સોડિયમ કાર્બોનેટ (Na_2CO_3 \cdot 10H_2O).
- ઉપયોગ: કપડાં ધોવા માટે, કાચ અને કાગળ ઉદ્યોગમાં.
૩. પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ (POP):
- સૂત્ર: CaSO_4 \cdot \frac{1}{2}H_2O (હેમીહાઈડ્રેટ).
- બનાવટ: જ્યારે જીપ્સમ (ચિરોડી) ને ગરમ કરવામાં આવે ત્યારે POP બને છે.
- ઉપયોગ: બાંધકામમાં, મૂર્તિઓ બનાવવા અને હાડકાંના ફ્રેક્ચરમાં પાટો બાંધવા.
૪. લાફિંગ ગેસ (Laughing Gas):
- નામ: નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડ (N_2O).
- આ ગેસ સુંઘવાથી માણસ હસ્યા જ કરે છે. તેનો ઉપયોગ દાંતના ડોક્ટર દર્દીને બેભાન કરવા (એનેસ્થેસિયા) માટે પણ કરે છે.
૫. શુષ્ક બરફ (Dry Ice):
- ઘન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO_2) ને સૂકો બરફ કહેવાય છે. તે સીધો વાયુ સ્વરૂપમાં ફેરવાય છે (ઉર્ધ્વપાતન). તેનો ઉપયોગ ઠંડક ઉત્પન્ન કરવા થાય છે.
પરીક્ષામાં પૂછાતા અગત્યના પ્રશ્નો (One Liner GK)
- ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના (1984) માં કયો ગેસ લીક થયો હતો? - મિથાઈલ આઈસોસાઈનાઈડ (MIC).
- સડેલા ઈંડા જેવી વાસ કયા વાયુની હોય છે? - હાઈડ્રોજન સલ્ફાઈડ (H_2S).
- ગોબર ગેસ અને બાયો ગેસનો મુખ્ય ઘટક કયો છે? - મિથેન (CH_4).
- પાણીનું રાસાયણિક નામ શું? - હાઈડ્રોજન ઓક્સાઈડ (H_2O).
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, આ કોષ્ટકમાંથી ૧ માર્ક પાકો છે. ખાસ કરીને 'સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ' અને 'સોડિયમ કાર્બોનેટ' વચ્ચેનો તફાવત યાદ રાખજો.
વધુ વાંચો (Read More):
સામાન્ય વિજ્ઞાન: માનવ રોગો અને ઉપચાર
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો