નમસ્કાર મિત્રો! કોઈપણ પુસ્તકની શરૂઆત પ્રસ્તાવનાથી થાય છે, તેમ ભારતના બંધારણની શરૂઆત 'આમુખ' (Preamble) થી થાય છે. આમુખ એ બંધારણનો અરીસો છે. પોલીસ કોન્સ્ટેબલ અને તલાટીની પરીક્ષામાં આમુખના સ્ત્રોત અને તેમાં થયેલા સુધારા વિશે અચૂક પ્રશ્નો પૂછાય છે. "આમુખ એ બંધારણની રાજકીય જન્મકુંડળી છે" - આવું કોણે કહ્યું હતું? આવા તમામ પ્રશ્નોના જવાબ આજે આપણે કોષ્ટક દ્વારા જાણીશું.
આમુખના મહત્વના શબ્દોનો અર્થ (Keywords Table)
ભારત કેવું રાજ્ય છે? તે આમુખના ૫ શબ્દોમાં સમજાવ્યું છે.
| શબ્દ (Word) | અર્થ (Meaning) |
|---|---|
| સાર્વભૌમ (Sovereign) | ભારત પોતાના નિર્ણયો લેવા માટે સ્વતંત્ર છે, કોઈ વિદેશી સત્તાનું દબાણ નથી. |
| સમાજવાદી (Socialist) | ગરીબી અને અસમાનતા દૂર કરવી. મિશ્ર અર્થતંત્ર. |
| બિનસાંપ્રદાયિક (Secular) | રાજ્યનો કોઈ પોતાનો ધર્મ નથી. સર્વ ધર્મ સમભાવ. |
| લોકશાહી (Democratic) | લોકોનું, લોકો માટે અને લોકો દ્વારા ચાલતું શાસન. |
| પ્રજાસત્તાક (Republic) | દેશનો વડો (રાષ્ટ્રપતિ) વંશપરંપરાગત નહીં, પણ ચૂંટાયેલો હોય છે. |
આમુખ વિશે પરીક્ષાલક્ષી તથ્યો (Key Facts)
૧. ઐતિહાસિક સ્ત્રોત:
- જવાહરલાલ નેહરુએ રજૂ કરેલા 'ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ' (Objective Resolution) પરથી આમુખ તૈયાર થયું છે.
- આમુખની ભાષાનો સ્ત્રોત ઓસ્ટ્રેલિયા ના બંધારણમાંથી અને વિચાર અમેરિકા (USA) માંથી લીધો છે.
૨. ૪૨મો બંધારણીય સુધારો (૧૯૭૬):
- જેને 'મીની બંધારણ' કહેવાય છે.
-
ઇન્દિરા ગાંધીના સમયમાં આ સુધારા દ્વારા આમુખમાં ૩ નવા શબ્દો ઉમેરવામાં આવ્યા:
- સમાજવાદી (Socialist)
- બિનસાંપ્રદાયિક (Secular)
- અખંડિતતા (Integrity)
- (આમ, આમુખમાં અત્યાર સુધી માત્ર એક જ વાર સુધારો થયો છે).
૩. બેરુબારી કેસ (૧૯૬૦) vs કેશવાનંદ ભારતી કેસ (૧૯૭૩):
- ૧૯૬૦માં સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે આમુખ બંધારણનો ભાગ નથી.
- પણ ૧૯૭૩માં (કેશવાનંદ ભારતી કેસમાં) કોર્ટે ચુકાદો બદલ્યો અને કહ્યું કે "આમુખ એ બંધારણનો જ એક અતૂટ ભાગ છે".
આમુખ વિશે કોણે શું કહ્યું? (Statements)
આ જોડકાં સૌથી વધુ પૂછાય છે:
- કનૈયાલાલ મુનશી: "આમુખ એ બંધારણની રાજકીય જન્મકુંડળી (Horoscope) છે."
- ઠાકુરદાસ ભાર્ગવ: "આમુખ એ બંધારણનો આત્મા છે."
- એન.એ. પાલખીવાલા: "આમુખ એ બંધારણનું ઓળખપત્ર (Identity Card) છે."
- સર અર્નેસ્ટ બાર્કર: "આમુખ એ બંધારણની ચાવી (Key-note) છે."
પરીક્ષામાં પૂછાતા અગત્યના પ્રશ્નો (One Liner GK)
- ભારતનું બંધારણ કોના નામે છે? - ભારતના લોકોના નામે ("અમે ભારતના લોકો...").
- ભારત ક્યારે પ્રજાસત્તાક બન્યું? - ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦.
- ભારત ક્યારે આઝાદ થયું? - ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ (ડોમિનિયન સ્ટેટ).
- વિશ્વમાં સૌથી મોટું લેખિત બંધારણ કયા દેશનું છે? - ભારતનું.
- બંધારણ સભાના સલાહકાર કોણ હતા? - બી.એન. રાવ.
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, બંધારણના પેપરમાં આમુખમાંથી એક માર્ક તો પાકો જ હોય છે. ખાસ કરીને ૪૨મો સુધારો અને કનૈયાલાલ મુનશીનું વિધાન યાદ રાખી લેવું.
વધુ વાંચો (Read More):
મૂળભૂત અધિકારો (અનુચ્છેદ ૧૨ થી ૩૫)
સામાન્ય વિજ્ઞાન: વિટામિન ચાર્ટ
ખૂબ સરસ રીતે થી સમજાવ્યું.....👍
જવાબ આપોકાઢી નાખોABHAR....
જવાબ આપોકાઢી નાખો