ભારતનો સાંસ્કૃતિક વારસો: ગુફાઓ અને મંદિરો (Caves & Temples) | અજંતા-ઈલોરા, કોણાર્ક અને ખજુરાહો - સંપૂર્ણ ઇતિહાસ (Indian Culture GK)
નમસ્કાર મિત્રો! ભારત એ તેની કલા, સંસ્કૃતિ અને સ્થાપત્ય માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. આપણી પ્રાચીન ગુફાઓ અને ગગનચુંબી મંદિરો એ આપણી શિલ્પકલાના ઉત્તમ નમૂના છે. પોલીસ કોન્સ્ટેબલ, તલાટી અને GPSC ની પરીક્ષામાં "કૈલાશ મંદિર કોણે બંધાવ્યું?" અથવા "ખજુરાહોના મંદિરો કયા વંશના રાજાઓએ બનાવ્યા?" જેવા પ્રશ્નો અચૂક પૂછાય છે. આજે આપણે ભારતના ગૌરવ સમાન ઐતિહાસિક ગુફાઓ અને મંદિરો વિશે કોષ્ટક દ્વારા વિગતવાર માહિતી જાણીશું.
૧. ભારતની પ્રખ્યાત ગુફાઓ (Famous Caves - Master Table)
નીચેના કોઠામાં ગુફાનું નામ, રાજ્ય અને તેની વિશેષતા આપી છે.
| ગુફાનું નામ | રાજ્ય / સ્થળ | વિશેષતા |
|---|---|---|
| અજંતાની ગુફાઓ | મહારાષ્ટ્ર (ઔરંગાબાદ) | જાતક કથાઓના ચિત્રો (બૌદ્ધ) |
| ઈલોરાની ગુફાઓ | મહારાષ્ટ્ર | હિન્દુ, બૌદ્ધ, જૈન ત્રિવેણી સંગમ (કૈલાશ મંદિર) |
| એલિફન્ટાની ગુફાઓ | મહારાષ્ટ્ર (મુંબઈ પાસે) | ત્રિમૂર્તિ શિલ્પ (મહેશમૂર્તિ) |
| ભીમબેટકાની ગુફાઓ | મધ્યપ્રદેશ | આદિમાનવે દોરેલા ચિત્રો |
| ખંભાલિડા ગુફાઓ | ગુજરાત (ગોંડલ) | બૌદ્ધ ગુફાઓ |
૨. ભારતના પ્રખ્યાત મંદિરો (Famous Temples - Master Table)
| મંદિરનું નામ | રાજ્ય | વિશેષતા / ઉપનામ |
|---|---|---|
| સૂર્યમંદિર (કોણાર્ક) | ઓડિશા | બ્લેક પેગોડા (રથ આકાર) |
| ખજુરાહો મંદિરો | મધ્યપ્રદેશ | શિલ્પકલા માટે પ્રખ્યાત (ચંદેલ રાજાઓ) |
| બૃહદેશ્વર મંદિર | તમિલનાડુ | સૌથી ઊંચું શિખર (ચોલ વંશ) |
| મીનાક્ષી મંદિર | તમિલનાડુ (મદુરાઈ) | ગોપુરમ માટે જાણીતું |
| જગન્નાથ મંદિર | ઓડિશા (પુરી) | વ્હાઈટ પેગોડા |
મહત્વના સ્થાપત્યો વિશે ઊંડાણપૂર્વક માહિતી (Deep Details)
૧. અજંતાની ગુફાઓ (Ajanta Caves) - ઔરંગાબાદ:
- સંખ્યા: કુલ ૨૯ ગુફાઓ છે.
- સમય: ગુપ્ત યુગ દરમિયાન તેમનું નિર્માણ થયું હતું.
- ધર્મ: આ ગુફાઓ માત્ર બૌદ્ધ ધર્મ સાથે સંબંધિત છે.
- વિશેષતા: અહીંના ભીંતચિત્રો (Wall Paintings) વિશ્વવિખ્યાત છે, જેમાં ભગવાન બુદ્ધના પૂર્વજન્મોની કથાઓ (જાતક કથાઓ) આલેખાયેલી છે.
૨. ઈલોરાની ગુફાઓ (Ellora Caves) - ઔરંગાબાદ:
- સંખ્યા: કુલ ૩૪ ગુફાઓ છે.
-
ધર્મ: અહીં ત્રિવેણી સંગમ છે:
- ગુફા નં. ૧ થી ૧૨: બૌદ્ધ ધર્મ
- ગુફા નં. ૧૩ થી ૨૯: હિન્દુ ધર્મ
- ગુફા નં. ૩૦ થી ૩૪: જૈન ધર્મ
- કૈલાશ મંદિર (ગુફા નં. ૧૬): આ મંદિર એક જ પથ્થર (પહાડ) ને ઉપરથી નીચે કોતરીને બનાવવામાં આવ્યું છે. રાષ્ટ્રકૂટ રાજા કૃષ્ણ પ્રથમે બંધાવ્યું હતું.
૩. એલિફન્ટાની ગુફાઓ (Elephanta Caves) - મુંબઈ:
- સ્થળ: મુંબઈ નજીક અરબી સમુદ્રમાં ઘારાપુરી ટાપુ પર.
- નામ: પોર્ટુગીઝોએ અહીં પથ્થરનું વિશાળ હાથીનું શિલ્પ જોઈને તેનું નામ 'એલિફન્ટા' પાડ્યું હતું.
- આકર્ષણ: અહીં ભગવાન શિવનું ભવ્ય 'ત્રિમૂર્તિ' શિલ્પ (બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ) આવેલું છે.
૪. કોણાર્કનું સૂર્યમંદિર (Konark Sun Temple) - ઓડિશા:
- આકાર: આ મંદિર સાત ઘોડા ખેંચતા હોય તેવા રથ આકારનું છે, જેમાં ૧૨ વિશાળ પૈડાં છે.
- ઉપનામ: કાળા પથ્થરોથી બનેલું હોવાથી તેને 'બ્લેક પેગોડા' (Black Pagoda) કહેવાય છે.
- નિર્માણ: ગંગ વંશના રાજા નરસિંહવર્મન પ્રથમે ૧૩મી સદીમાં બંધાવ્યું હતું.
પરીક્ષામાં પૂછાતા અગત્યના પ્રશ્નો (One Liner GK)
- સાંચીનો સ્તૂપ ક્યાં આવેલો છે? - મધ્યપ્રદેશ (સમ્રાટ અશોકે બંધાવ્યો).
- ખજુરાહોના મંદિરો કયા વંશના રાજાઓએ બનાવ્યા? - ચંદેલ વંશ (બુંદેલખંડ).
- મહાબલીપુરમ (રથ મંદિરો) કયા રાજ્યમાં છે? - તમિલનાડુ (પલ્લવ રાજાઓ).
- બૃહદેશ્વર મંદિર (તાંજોર) કોણે બંધાવ્યું? - ચોલ રાજા રાજરાજ પ્રથમે. (આનો પડછાયો જમીન પર પડતો નથી તેવી માન્યતા છે).
- હમ્પી (વિજયનગર સામ્રાજ્ય) ના અવશેષો ક્યાં છે? - કર્ણાટક (તુંગભદ્રા નદી કિનારે).
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, આ સાંસ્કૃતિક વારસાના સ્થળો UNESCO World Heritage Site માં પણ સ્થાન પામેલા છે. પરીક્ષામાં રાજ્ય અને રાજાઓના નામ ખાસ યાદ રાખવા.
વધુ વાંચો (Read More):
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો