સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ (Indus Valley Civilization): ગુજરાતના હડપ્પીય નગરો - લોથલ, ધોળાવીરા, રંગપુર અને સુરકોટડાની A to Z માહિતી
નમસ્કાર મિત્રો! ભારતનો ઇતિહાસ પાષાણ યુગ પછી સીધો 'સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ' (હડપ્પીય સભ્યતા) થી શરૂ થાય છે. આ એક નગરીય (શહેરી) સભ્યતા હતી. આઝાદી પછી ભારતમાં સૌથી વધુ હડપ્પીય સ્થળો ગુજરાતમાંથી મળી આવ્યા છે. લોથલનું બંદર હોય કે ધોળાવીરાનું વોટર મેનેજમેન્ટ, આ બધું આપણી પ્રાચીન ઈજનેરી કળાનો ઉત્તમ નમૂનો છે. આજે આપણે ગુજરાતના મુખ્ય નગરો, તેના શોધક અને ત્યાંથી મળેલા અવશેષો વિશે ઊંડાણપૂર્વક (In-Depth) માહિતી મેળવીશું.
૧. લોથલ (Lothal) - પ્રાચીન બંદર
લોથલ એ હડપ્પીય સભ્યતાનું સૌથી મહત્વનું વ્યાપારી કેન્દ્ર હતું.
- અર્થ: લોથલનો અર્થ 'લાશનો ટેકરો' થાય છે. (સિંધી ભાષામાં 'મોહેં-જો-દડો' નો અર્થ પણ આ જ થાય છે).
- સ્થળ: અમદાવાદ જિલ્લો, ધોળકા તાલુકો, સરગવાલા ગામ.
- નદી: ભોગાવો નદીના કિનારે.
- શોધક: એસ. આર. રાવ (S.R. Rao) - ૧૯૫૪માં.
વિશિષ્ટતાઓ અને અવશેષો:
- ડોકયાર્ડ (Godi): અહીં વહાણ લાંગરવા માટે વિશ્વનું સૌથી પ્રાચીન લંબચોરસ ડોકયાર્ડ મળ્યું છે.
- નગર રચના: લોથલના મકાનોના દરવાજા મુખ્ય રસ્તા પર પડતા હતા (જે સામાન્ય રીતે અપવાદ છે, કારણ કે હડપ્પામાં ગલીમાં પડતા હતા).
- ઉદ્યોગ: અહીં મણકા બનાવવાની ફેક્ટરી મળી આવી છે.
- જોડિયા કબર: અહીં સ્ત્રી અને પુરુષ બંનેને એકસાથે દફનાવેલી કબર મળી છે (જે સતીપ્રથાનો સંકેત આપે છે).
- અન્ય: પર્શિયન ગલ્ફની મહોર, હોકાયંત્ર, ચોખાના દાણા અને માટીની મમીની આકૃતિ મળી છે. તેને 'લઘુ હડપ્પા' કે 'લઘુ મોહેં-જો-દડો' પણ કહેવાય છે.
૨. ધોળાવીરા (Dholavira) - UNESCO World Heritage
કચ્છના ભચાઉ તાલુકાના ખદીર બેટમાં આવેલું આ નગર તેની ભવ્યતા માટે જાણીતું છે.
- નદી: લુણી નદી (ઉત્તરમાં મનહર અને દક્ષિણમાં મનસર નદી).
- શોધક: જગતપતિ જોષી (J.P. Joshi - 1967) અને રવીન્દ્રસિંહ બિસ્ત (R.S. Bisht - 1990માં વિસ્તૃત ઉત્ખનન).
- સ્થાનિક નામ: કોટડા (ટીંબા).
વિશિષ્ટતાઓ:
- ત્રિ-સ્તરીય રચના: સામાન્ય રીતે હડપ્પીય નગરો બે ભાગમાં હોય છે, પણ ધોળાવીરા ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલું હતું: (1) સીટાડેલ (કિલ્લો), (2) મધ્યમ નગર, (3) નીચલું નગર.
- સાઈન બોર્ડ: અહીંથી વિશ્વનું સૌથી જૂનું ૧૦ અક્ષરનું સાઈન બોર્ડ મળી આવ્યું છે (જેનો અર્થ હજુ ઉકેલાયો નથી).
- વોટર મેનેજમેન્ટ: અહીં વરસાદી પાણીના સંગ્રહ માટે અદભૂત ટાંકાઓ અને ચેકડેમ હતા.
- સ્ટેડિયમ: અહીં જાહેર સમારોહ માટે મોટું મેદાન (સ્ટેડિયમ) મળી આવ્યું છે.
- બહુમાન: જુલાઈ ૨૦૨૧માં તેને UNESCO World Heritage Site જાહેર કરવામાં આવ્યું (ભારતની ૪૦મી સાઈટ).
૩. રંગપુર (Rangpur) - પ્રથમ શોધાયેલું સ્થળ
- સ્થળ: સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો, લીંબડી પાસે (પહેલા અમદાવાદમાં ગણાતું).
- નદી: ભાદર નદી.
- મહત્વ: આ ગુજરાતમાં શોધાયેલું સૌપ્રથમ (૧૯૩૧માં) હડપ્પીય નગર છે. (એમ.એસ. વત્સ દ્વારા).
- અવશેષો: અહીંથી કાચી ઈંટોના મકાનો અને ડાંગરના ફોતરાં મળી આવ્યા છે. અહીં ગટર વ્યવસ્થાનો અભાવ હતો.
૪. સુરકોટડા (Surkotada)
- સ્થળ: કચ્છ જિલ્લો (રાપર તાલુકો).
- શોધક: જગતપતિ જોષી (૧૯૬૪).
- વિશેષતા: આ એકમાત્ર સ્થળ છે જ્યાંથી 'ઘોડાના અસ્થિ' (હાડકાં) મળ્યા હોવાનો દાવો થયો છે. (સામાન્ય રીતે હડપ્પાવાસીઓ ઘોડાથી અજાણ હતા). અહીં કળશ-શબધાન (Pot Burial) પણ મળ્યું છે.
ગુજરાતના અન્ય મહત્વના નગરો (Detailed List Table)
આ કોષ્ટક GPSC અને સુપર ક્લાસ-3 માટે ખૂબ કામનું છે.
| નગરનું નામ | જિલ્લો / સ્થળ | વિશેષતા / શોધક |
|---|---|---|
| દેસલપર | કચ્છ (નખત્રાણા) | મોરાઈ નદી કિનારે (વિશાળ પથ્થરની દીવાલ) |
| રોજડી (શ્રીનાથગઢ) | રાજકોટ (ગોંડલ) | હાથીના અવશેષો, બરણી પર કૂતરાનું ચિત્ર |
| કુંતાસી | મોરબી (માળિયા) | બીબીનો ટીંબો, ફૂલકી નદી કિનારે |
| શિકારપુર | કચ્છ (ભચાઉ) | પ્રાણીઓના હાડકાં મળ્યા છે |
| લાંઘણજ | મહેસાણા | સૌપ્રથમ માનવ કંકાલ અને લાંઘણજમાંથી ગેંડાનું હાડકું મળ્યું |
| ભાગાતળાવ | ભરૂચ (હાંસોટ) | દક્ષિણ ગુજરાતનું મહત્વનું કેન્દ્ર |
પરીક્ષામાં પૂછાતા 'Most IMP' તથ્યો
- સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિનો સમયગાળો કયો મનાય છે? - ઈ.સ. પૂર્વે ૨૩૫૦ થી ૧૭૫૦ (કાર્બન-14 પદ્ધતિ મુજબ).
- કુંતાસી (મોરબી) નું બીજું નામ શું છે? - બીબીનો ટીંબો.
- રોજડી (શ્રીનાથગઢ) ક્યાં આવેલું છે? - રાજકોટ (ભાદર નદી કિનારે). અહીંથી હાથીના અવશેષો મળ્યા છે.
- હડપ્પીય સભ્યતાના લોકો કઈ ધાતુથી અજાણ હતા? - લોખંડ (તેઓ તાંબુ અને કાંસું જાણતા હતા).
- આ સભ્યતાની લિપિ કેવી હતી? - ચિત્રલિપિ (Pictographic), જે હજુ સુધી ઉકેલાઈ નથી.
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, ગુજરાતના આ નગરો દર્શાવે છે કે આપણી સંસ્કૃતિ ૫૦૦૦ વર્ષ પહેલા પણ કેટલી વિકસિત હતી. ધોળાવીરા અને લોથલના પ્રશ્નો વારંવાર પૂછાય છે, તેથી તેની વિગતો ખાસ યાદ રાખવી.
વધુ વાંચો (Read More):
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો