ભારતના સરોવરો (Lakes of India): વુલર, ચિલ્કા અને સાંભર - પ્રકારો, રાજ્યવાર લિસ્ટ અને વિશેષતા (Geography GK)
નમસ્કાર મિત્રો! ભારતની ભૌગોલિક સુંદરતામાં નદીઓની જેમ જ સરોવરો (Lakes) નું પણ અનેકગણું મહત્વ છે. કાશ્મીરના દાલ સરોવરથી લઈને કેરળના વેમ્બનાડ સુધી, ભારતમાં અનેક કુદરતી અને કૃત્રિમ સરોવરો આવેલા છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં અવારનવાર પૂછાય છે કે "ભારતનું સૌથી મોટું ખારા પાણીનું સરોવર કયું?" અથવા "ઉલ્કા પડવાથી બનેલું સરોવર કયું?". આજે આપણે ભારતના તમામ મહત્વના સરોવરો વિશે કોષ્ટક દ્વારા વિગતવાર માહિતી મેળવીશું.
સરોવરોના પ્રકાર (Types of Lakes)
- મીઠા પાણીના સરોવરો (Freshwater Lakes): જેમાં નદીઓનું કે વરસાદનું મીઠું પાણી હોય. (દા.ત. વુલર).
- ખારા પાણીના સરોવરો (Saltwater Lakes): જેનું પાણી ખારું હોય. (દા.ત. સાંભર).
- લઘુન સરોવરો (Lagoon Lakes): દરિયા કિનારે બનતા ખારા પાણીના સરોવર. (દા.ત. ચિલ્કા).
- કૃત્રિમ સરોવરો (Artificial Lakes): માનવસર્જિત બંધ બાંધીને બનાવેલા. (દા.ત. ગોવિંદ સાગર).
- ક્રેટર સરોવર (Crater Lake): જ્વાળામુખી કે ઉલ્કાપાતથી બનેલા. (દા.ત. લોનાર).
ભારતના મહત્વના સરોવરો (Master Table)
નીચેના કોઠામાં સરોવર, રાજ્ય અને તેની વિશેષતા આપી છે.
| સરોવરનું નામ | રાજ્ય (State) | પ્રકાર / વિશેષતા |
|---|---|---|
| વુલર સરોવર | જમ્મુ-કાશ્મીર | સૌથી મોટું મીઠા પાણીનું |
| ચિલ્કા સરોવર | ઓડિશા | સૌથી મોટું ખારા પાણીનું (લઘુન) |
| સાંભર સરોવર | રાજસ્થાન | સૌથી વધુ ખારું (મીઠું પકવવા) |
| દાલ સરોવર | જમ્મુ-કાશ્મીર (શ્રીનગર) | શિકારા (Houseboat) માટે પ્રખ્યાત |
| લોનાર સરોવર | મહારાષ્ટ્ર | ઉલ્કાપાતથી બનેલું (ગુલાબી પાણી) |
| લોકટક સરોવર | મણિપુર | તરતો નેશનલ પાર્ક (કેબુલ લામજાઓ) |
| વેમ્બનાડ | કેરળ | સૌથી લાંબુ સરોવર |
| પુલિકટ સરોવર | આંધ્રપ્રદેશ | શ્રીહરિકોટા આની નજીક છે |
| ચોલામુ સરોવર | સિક્કિમ | સૌથી ઊંચાઈ પર આવેલું |
| નળ સરોવર | ગુજરાત | પક્ષી અભયારણ્ય (રામસર સાઈટ) |
મહત્વના સરોવરો વિશે ઊંડાણપૂર્વક માહિતી (Deep Details)
૧. વુલર સરોવર (Wular Lake) - જમ્મુ કાશ્મીર:
- વિશેષતા: ભારતનું સૌથી મોટું મીઠા પાણીનું સરોવર છે.
- નદી: આ સરોવરમાંથી ઝેલમ નદી પસાર થાય છે.
- પ્રકાર: આ 'ગોખુર' (Ox-bow) પ્રકારનું સરોવર છે, જે નદીના વળાંકથી બનેલું છે.
૨. ચિલ્કા સરોવર (Chilika Lake) - ઓડિશા:
- વિશેષતા: ભારતનું સૌથી મોટું ખારા પાણીનું સરોવર (Lagoon) છે.
- મહત્વ: અહીં ભારતીય નૌકાદળ (Navy) નું તાલીમ કેન્દ્ર આવેલું છે.
૩. સાંભર સરોવર (Sambhar Lake) - રાજસ્થાન:
- વિશેષતા: ભારતનું સૌથી વધુ ક્ષારતા (Salinity) ધરાવતું ખારા પાણીનું સરોવર છે. (ચિલ્કા દરિયા કિનારે છે, જ્યારે સાંભર જમીનની વચ્ચે છે).
- ઉપયોગ: અહીં મોટા પાયે મીઠું પકવવામાં આવે છે.
૪. લોકટક સરોવર (Loktak Lake) - મણિપુર:
- વિશેષતા: પૂર્વોત્તર ભારતનું સૌથી મોટું મીઠા પાણીનું સરોવર.
- તરતો બગીચો: અહીં દુનિયાનો એકમાત્ર 'તરતો નેશનલ પાર્ક' (કેબુલ લામજાઓ) આવેલો છે. અહીં 'સાંગાઈ' હરણ જોવા મળે છે.
૫. લોનાર સરોવર (Lonar Lake) - મહારાષ્ટ્ર:
- નિર્માણ: આ સરોવર હજારો વર્ષ પહેલા પૃથ્વી પર ઉલ્કા (Meteorite) પડવાથી બન્યું હોવાનું મનાય છે. તેનું પાણી ક્યારેક ગુલાબી રંગનું થઈ જાય છે.
૬. ગોવિંદ બલ્લભ પંત સાગર - યુ.પી.:
- વિશેષતા: ભારતનું સૌથી મોટું કૃત્રિમ (માનવસર્જિત) સરોવર છે. તે રિહંદ ડેમ પર બનેલું છે.
પરીક્ષામાં પૂછાતા અગત્યના પ્રશ્નો (One Liner GK)
- ભારતનું સૌથી લાંબુ સરોવર કયું? - વેમ્બનાડ (કેરળ). (અહીં ઓણમ વખતે નૌકાસ્પર્ધા થાય છે).
- ભારતનું સૌથી ઊંચું સરોવર કયું? - ચોલામુ (સિક્કિમ).
- શ્રીહરિકોટા (ISRO સેન્ટર) કયા સરોવરની પાસે છે? - પુલિકટ સરોવર (આંધ્રપ્રદેશ અને તમિલનાડુની સરહદે).
- 'હૃદય' આકારનું સરોવર કયું છે? - હુસેન સાગર (હૈદરાબાદ).
- નળ સરોવર (ગુજરાત) કેવું સરોવર છે? - લઘુન પ્રકારનું (ખારા-મીઠા પાણીનું મિશ્ર).
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, ભૂગોળમાં નદીઓ પછી સરોવરોનો ટોપિક ખૂબ સ્કોરિંગ છે. ખાસ કરીને વુલર, ચિલ્કા અને લોકટક સરોવર વિશેના પ્રશ્નો દરેક પરીક્ષામાં જોવા મળે છે.
વધુ વાંચો (Read More):
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો