નમસ્કાર મિત્રો! ભારતનો ઇતિહાસ મૌર્ય અને ગુપ્ત યુગ વગર અધૂરો છે. મૌર્ય યુગમાં ભારત એક વિશાળ સામ્રાજ્ય બન્યું અને ગુપ્ત યુગમાં કલા-સાહિત્યનો સુવર્ણ વિકાસ થયો. પોલીસ ભરતી અને જીપીએસસી જેવી પરીક્ષાઓમાં સમ્રાટ અશોકના શિલાલેખો અને સમુદ્રગુપ્તના વિજયો વિશે અચૂક પ્રશ્નો હોય છે. આજે આપણે આ બંને મહાન સામ્રાજ્યોના રાજાઓ અને તેમની સિદ્ધિઓ કોષ્ટક દ્વારા જાણીશું.
૧. મૌર્ય સામ્રાજ્ય (Maurya Empire) - ઇ.સ.પૂ. ૩૨૧ થી ૧૮૫
મૌર્ય વંશની સ્થાપના ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય એ ચાણક્ય (કૌટિલ્ય) ની મદદથી નંદ વંશના રાજા ધનાનંદને હરાવીને કરી હતી.
મહત્વના શાસકો (Rulers Table):
| શાસક | મહત્વની સિદ્ધિ / કાર્ય |
|---|---|
| ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય | મૌર્ય વંશનો સ્થાપક, સેલ્યુકસ નિકેટરને હરાવ્યો. |
| બિંદુસાર | 'અમિત્રઘાત' તરીકે ઓળખાતો. અશોકના પિતા. |
| સમ્રાટ અશોક | કલિંગ યુદ્ધ પછી બૌદ્ધ ધર્મ સ્વીકાર્યો. શિલાલેખો કોતરાવ્યા. |
| બૃહદ્રથ | મૌર્ય વંશનો છેલ્લો રાજા (પુષ્યમિત્ર શૃંગે હત્યા કરી). |
મૌર્ય યુગની વિશેષતાઓ
- મેગસ્થનીઝ: ચંદ્રગુપ્તના દરબારમાં આવેલો ગ્રીક એલચી, જેણે 'ઈન્ડિકા' પુસ્તક લખ્યું હતું.
- કૌટિલ્ય (ચાણક્ય): જેમણે રાજનીતિ પર આધારિત 'અર્થશાસ્ત્ર' ગ્રંથ લખ્યો.
- સુદર્શન તળાવ: ચંદ્રગુપ્તના સુબા પુષ્યગુપ્તે ગિરનાર (જૂનાગઢ) માં આ તળાવ બંધાવ્યું હતું.
૨. ગુપ્ત સામ્રાજ્ય (Gupta Empire) - ઇ.સ. ૩૧૯ થી ૫૪૦
ગુપ્ત યુગને ભારતીય ઇતિહાસનો 'સુવર્ણ યુગ' (Golden Age) કહેવામાં આવે છે. સ્થાપક: શ્રીગુપ્ત.
🌟 ગુપ્ત યુગ: ભારતનો સાચો 'સુવર્ણ કાળ'
ભારતીય ઇતિહાસમાં ગુપ્ત કાળને 'સુવર્ણ યુગ' કહેવાનું કારણ માત્ર રાજાઓનું પરાક્રમ જ નહીં, પણ તે સમયમાં થયેલો સર્વાંગી વિકાસ છે.
૧. સમુદ્રગુપ્ત: ભારતનો નેપોલિયન
- જૂની પોસ્ટમાં માત્ર બિરુદ છે. આપણે તેની 'પ્રયાગ પ્રશસ્તિ' (અલાહાબાદ સ્તંભલેખ) વિશે લખવું જોઈએ, જે હરિષેણે કોતરાવી હતી.
- તે સંગીતપ્રેમી હતો અને તેના સિક્કાઓ પર તેને વીણા વગાડતો દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
૨. ચંદ્રગુપ્ત બીજો (વિક્રમાદિત્ય) અને નવરત્નો
- તેણે શક ક્ષત્રપોનો અંત લાવીને 'શકારી' નું બિરુદ ધારણ કર્યું હતું.
- તેના દરબારમાં કાલિદાસ (મહાકવિ), વરાહમિહિર (ખગોળશાસ્ત્રી), અને આર્યભટ્ટ (ગણિતશાસ્ત્રી) જેવા નવરત્નો હતા, જેની વિગત જૂની પોસ્ટમાં ઉમેરવાની જરૂર છે.
૩. વિજ્ઞાન અને સાહિત્યની ક્રાંતિ
આર્યભટ્ટ: શૂન્યની શોધ અને પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ ફરે છે તેવો સિદ્ધાંત આ જ યુગમાં અપાયો.
- ચરક અને સુશ્રુત: આયુર્વેદ અને શસ્ત્રક્રિયા (સર્જરી) ક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી કામ થયું.
ગુપ્ત યુગની સાંસ્કૃતિક સિદ્ધિઓ
| ક્ષેત્ર | વિશેષ યોગદાન / કૃતિ |
|---|---|
| સાહિત્ય | અભિજ્ઞાન શાકુન્તલમ્, રઘુવંશમ્ (કાલિદાસ) |
| ખગોળશાસ્ત્ર | પંચસિદ્ધાંતિકા, બૃહદસંહિતા (વરાહમિહિર) |
| ગણિત | આર્યભટ્ટીયમ્ (આર્યભટ્ટ) |
મહત્વના શાસકો (Rulers Table):
| શાસક | બિરુદ / વિશેષતા |
|---|---|
| ચંદ્રગુપ્ત પ્રથમ | ગુપ્ત સંવતની શરૂઆત કરી. 'મહારાજાધિરાજ' કહેવાતા. |
| સમુદ્રગુપ્ત | 'ભારતનો નેપોલિયન'. કવિરાજનું બિરુદ. |
| ચંદ્રગુપ્ત બીજો | 'વિક્રમાદિત્ય'. શકોને હરાવીને 'શકારી' કહેવાયો. |
| કુમારગુપ્ત | નાલંદા વિદ્યાપીઠનો સ્થાપક. સૌથી વધુ શિલાલેખો. |
| સ્કંદગુપ્ત | હૂણોના આક્રમણને રોક્યું. સુદર્શન તળાવનો જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો. |
🌟 ગુપ્ત વંશના મહાન શાસકોની ગાથા
- શ્રીગુપ્ત અને ઘટોત્કચ: આ વંશના પાયાના શાસકો હતા, પરંતુ વાસ્તવિક સત્તા ચંદ્રગુપ્ત પ્રથમ થી શરૂ થઈ.
- સમુદ્રગુપ્ત (ધનુર્ધર રાજા): તેણે ઉત્તર અને દક્ષિણ ભારતના અનેક રાજાઓને હરાવ્યા હતા. તેના સિક્કાઓ તેને વીણા વગાડતા અને અશ્વમેધ યજ્ઞ કરતા દર્શાવે છે, જે તેની કલા અને શક્તિનો પુરાવો છે.
- ચંદ્રગુપ્ત બીજો (વિક્રમાદિત્ય): તેણે ગુજરાતના શક ક્ષત્રપોને હરાવીને 'શકારી' નું બિરુદ લીધું હતું. તેના સમયમાં ચીની પ્રવાસી ફાહિયાન ભારત આવ્યો હતો.
🧬 વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીનો ઉદય
- આ યુગમાં આર્યભટ્ટે પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરે છે અને શૂન્ય (0) ની કિંમત વિશે દુનિયાને જણાવ્યું હતું.
- વરાહમિહિરે ખગોળશાસ્ત્રના પંચસિદ્ધાંતો આપ્યા અને પૃથ્વીના આકર્ષણ બળ વિશે પ્રાથમિક ખ્યાલ આપ્યો હતો.
ગુપ્ત યુગના રત્નો અને તેમની કૃતિઓ
- કાલિદાસ: ચંદ્રગુપ્ત બીજાના નવરત્નોમાંના એક. તેમણે 'શાકુંતલમ' અને 'મેઘદૂત' જેવી કૃતિઓ રચી.
- આર્યભટ્ટ અને વરાહમિહિર: ગણિત અને ખગોળશાસ્ત્રનો વિકાસ થયો.
- અજંતા-ઈલોરા: ગુફાઓનું નિર્માણ અને ચિત્રકળાનો વિકાસ.
- ફાહિયાન: ચંદ્રગુપ્ત બીજાના સમયમાં આવેલો ચીની મુસાફર.
| વિદ્વાન / કવિ | પ્રસિદ્ધ કૃતિ / શોધ |
|---|---|
| કાલિદાસ | અભિજ્ઞાન શાકુન્તલમ્, મેઘદૂતમ્ |
| આર્યભટ્ટ | આર્યભટ્ટીયમ્ (ગણિત અને ખગોળ) |
| વરાહમિહિર | બૃહદસંહિતા, પંચસિદ્ધાંતિકા |
| ધનવંતરી | આયુર્વેદના જ્ઞાતા અને નવરત્નોમાંના એક |
પરીક્ષામાં પૂછાતા અગત્યના પ્રશ્નો (One Liner GK)
- ભારતનો સુવર્ણ યુગ કયો ગણાય છે? (જવાબ: ગુપ્ત યુગ)
- સમુદ્રગુપ્તને 'ભારતનો નેપોલિયન' કોણે કહ્યો હતો? (જવાબ: વિન્સેન્ટ સ્મિથ)
- કયા રાજાના સમયમાં ચીની મુસાફર ફાહિયાન ભારત આવ્યો હતો? (જવાબ: ચંદ્રગુપ્ત બીજો)
- નાલંદા વિદ્યાપીઠની સ્થાપના કયા ગુપ્ત રાજાએ કરી હતી? (જવાબ: કુમારગુપ્ત પ્રથમ)
- પૃથ્વી ગોળ છે અને સૂર્યની આસપાસ ફરે છે તેવું સૌપ્રથમ કોણે સાબિત કર્યું? (જવાબ: આર્યભટ્ટ)
- 'ભારતનો નેપોલિયન' કોને કહેવાય છે? - સમુદ્રગુપ્ત (વિન્સેન્ટ સ્મિથે કહ્યું હતું).
- અશોકના શિલાલેખો સૌપ્રથમ કોણે ઉકેલ્યા? - જેમ્સ પ્રિન્સેપ (૧૮૩૭માં).
- કયા રાજા વીણાવાદન કરતા સિક્કા બહાર પાડ્યા હતા? - સમુદ્રગુપ્ત.
- 'વિક્રમાદિત્ય' નું બિરુદ કોણે ધારણ કર્યું હતું? - ચંદ્રગુપ્ત બીજાએ.
- નાલંદા વિદ્યાપીઠની સ્થાપના કોણે કરી? - કુમારગુપ્ત.
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, મૌર્ય યુગ એટલે વહીવટી કુશળતા અને ગુપ્ત યુગ એટલે સાંસ્કૃતિક સમૃદ્ધિ. આ બંને કાળના રાજાઓ અને તેમના બિરુદો ખાસ યાદ રાખવા.
વધુ વાંચો (Read More):
૧૮૫૭નો વિપ્લવ અને ક્રાંતિકારીઓ
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો