સામાન્ય વિજ્ઞાન: એસિડ અને બેઝ (Acids & Bases) | કુદરતી સ્ત્રોત, pH મૂલ્ય અને ઉપયોગો - સંપૂર્ણ ગાઈડ (General Science)
નમસ્કાર મિત્રો! આપણા રોજિંદા જીવનમાં આપણે અનેક પદાર્થોનો ઉપયોગ કરીએ છીએ. શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે લીંબુ કેમ ખાટું લાગે છે? અથવા સાબુ કેમ ચીકણો લાગે છે? આ બધું તેમાં રહેલા 'એસિડ' (Acid) અને 'બેઝ' (Base) ને આભારી છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં આ ટોપિકમાંથી ૧-૨ પ્રશ્નો અચૂક હોય છે. આજે આપણે એસિડના સ્ત્રોત, pH સ્કેલ અને લિટમસ કસોટી વિશે વિગતવાર અને પરીક્ષાલક્ષી માહિતી મેળવીશું.
એસિડ અને બેઝ વચ્ચેનો તફાવત (Difference)
સૌથી પહેલા પાયાની સમજ મેળવીએ:
-
એસિડ (Acid):
- સ્વાદે ખાટા હોય છે.
- તે ભૂરા લિટમસ પત્રને લાલ બનાવે છે. (યાદ રાખો: એ-ભૂ-લા).
- પાણીમાં H^+ (હાઈડ્રોજન) આયન મુક્ત કરે છે.
-
બેઝ (Base):
- સ્વાદે તૂરા અને સ્પર્શે ચીકણા હોય છે.
- તે લાલ લિટમસ પત્રને ભૂરું બનાવે છે. (યાદ રાખો: બે-લા-ભૂ).
- પાણીમાં OH^- (હાઈડ્રોક્સિલ) આયન મુક્ત કરે છે.
૧. કુદરતી એસિડ અને તેના સ્ત્રોત (Natural Acids Table)
કયા ફળ કે પદાર્થમાં કયો એસિડ હોય છે? તે નીચેના કોઠામાં જુઓ.
| કુદરતી સ્ત્રોત (પદાર્થ) | એસિડનું નામ |
|---|---|
| લીંબુ / નારંગી / મોસંબી | સાઈટ્રિક એસિડ (Citric Acid) |
| દહીં / છાશ | લેક્ટિક એસિડ (Lactic Acid) |
| આંબલી / દ્રાક્ષ / કાચી કેરી | ટાર્ટરિક એસિડ (Tartaric Acid) |
| ટામેટા | ઓક્ઝેલિક એસિડ (Oxalic Acid) |
| સફરજન | મેલિક એસિડ (Malic Acid) |
| કીડી / મધમાખીનો ડંખ | ફોર્મિક એસિડ (Formic Acid) / મિથેનોઈક એસિડ |
| વિનેગર (સરકો) | એસેટિક એસિડ (Acetic Acid) |
| વાસી માખણ | બ્યુટીરિક એસિડ |
૨. પ્રબળ એસિડ અને તેના ઔદ્યોગિક ઉપયોગો (Strong Acids)
માત્ર ફળોમાં જ નહીં, ઉદ્યોગોમાં પણ એસિડ વપરાય છે. આ જાણવું ખૂબ જરૂરી છે:
૧. હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl):
- ઉપયોગ: બાથરૂમ ક્લીનર તરીકે, ચામડા ઉદ્યોગમાં અને આપણા જઠરમાં ખોરાક પચાવવા માટે.
૨. સલ્ફ્યુરિક એસિડ (H_2SO_4):
- ઉપનામ: તેને 'રસાયણોનો રાજા' (King of Chemicals) કહેવાય છે.
- ઉપયોગ: વાહનોની બેટરીમાં, ખાતર બનાવવામાં અને રંગરસાયણ ઉદ્યોગમાં.
૩. નાઈટ્રિક એસિડ (HNO_3):
- ઉપયોગ: સોના-ચાંદીના દાગીના સાફ કરવા, વિસ્ફોટકો (બોમ્બ) બનાવવા અને ખાતર બનાવવા.
૪. એસેટિક એસિડ (CH_3COOH):
- આને આપણે 'વિનેગર' (સરકો) કહીએ છીએ. ખોરાકને લાંબો સમય સાચવવા (અથાણાંમાં) આનો ઉપયોગ થાય છે.
૩. pH માપક્રમ (pH Scale) - વિગતવાર
કોઈ દ્રાવણ કેટલું એસિડિક છે કે બેઝિક, તે માપવા માટે Sorensen (સોરેન્સન) નામના વૈજ્ઞાનિકે pH સ્કેલ શોધ્યો હતો.
- pH નું પૂરું નામ: Potential of Hydrogen.
-
માપક્રમ: 0 થી 14 સુધી.
- 0 થી 6.9: એસિડિક (જેમ મૂલ્ય ઓછું તેમ એસિડ પ્રબળ).
- 7.0: તટસ્થ (Neutral) - શુદ્ધ પાણી.
- 7.1 થી 14: બેઝિક (આલ્કલાઈન).
મહત્વના પદાર્થોના pH મૂલ્ય (pH Values Table)
પરીક્ષામાં પૂછાતા આંકડા નીચે મુજબ છે:
| પદાર્થ | pH મૂલ્ય (આશરે) |
|---|---|
| જઠરરસ (HCl) | 1.0 થી 3.0 (ખૂબ એસિડિક) |
| લીંબુનો રસ | 2.2 થી 2.4 |
| એસિડ વર્ષા | 5.6 થી ઓછી |
| દૂધ | 6.4 થી 6.6 |
| શુદ્ધ પાણી | 7.0 (તટસ્થ) |
| માનવ રુધિર (લોહી) | 7.4 (બેઝિક) |
| દરિયાનું પાણી | 8.5 (ખારું) |
પરીક્ષામાં પૂછાતા અગત્યના પ્રશ્નો (One Liner GK)
- કીડી કરડે ત્યારે બળતરા કેમ થાય છે? - કારણ કે તે શરીરમાં 'ફોર્મિક એસિડ' દાખલ કરે છે.
- એસિડ વર્ષા (Acid Rain) માટે કયા વાયુ જવાબદાર છે? - સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ (SO_2) અને નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ.
- જમીનની ખારાશ દૂર કરવા શું વપરાય છે? - જીપ્સમ (ચિરોડી).
- પેટમાં એસિડિટી થાય ત્યારે આપણે શું લઈએ છીએ? - બેઝ (જેમ કે ઈનો અથવા ખાવાનો સોડા), જે એસિડને તટસ્થ કરે છે.
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, સામાન્ય વિજ્ઞાનનો આ ટોપિક ખૂબ જ પ્રેક્ટિકલ છે. ખાસ કરીને લિટમસ પત્રના રંગ પરિવર્તન અને pH ના મૂલ્યો ગોખી લેજો.
વધુ વાંચો (Read More):
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો