ભારતના શાસ્ત્રીય નૃત્યો (Classical Dances of India): રાજ્ય, વિશેષતા અને કલાકારો - સંપૂર્ણ માહિતી (Indian Culture GK)
નમસ્કાર મિત્રો! ભારતની સંસ્કૃતિ વિવિધતામાં એકતા ધરાવે છે. સંગીત નાટક અકાદમી દ્વારા ભારતમાં કુલ ૮ નૃત્યો ને 'શાસ્ત્રીય નૃત્ય' (Classical Dance) નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. આ નૃત્યો ભગવાનની આરાધના અને પૌરાણિક કથાઓ કહેવાનું માધ્યમ છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં અવારનવાર પૂછાય છે કે "બિરજુ મહારાજ કયા નૃત્ય સાથે સંકળાયેલા છે?" અથવા "આંધ્રપ્રદેશનું શાસ્ત્રીય નૃત્ય કયું છે?". આજે આપણે આ કલાવારસા વિશે કોષ્ટક દ્વારા ઊંડાણપૂર્વક જાણીશું.
ભારતના ૮ શાસ્ત્રીય નૃત્યો અને રાજ્યો (Master Table)
નીચેના કોઠામાં નૃત્યનું નામ અને તે કયા રાજ્યનું છે તે દર્શાવ્યું છે.
| શાસ્ત્રીય નૃત્ય | રાજ્ય (State) | મુખ્ય વિશેષતા |
|---|---|---|
| ભરતનાટ્યમ | તમિલનાડુ | સૌથી પ્રાચીન (મંદિરોમાં) |
| કથકલી | કેરળ | ચહેરા પર રંગ અને મુગટ |
| કથક | ઉત્તર ભારત (UP) | પગના તાલ અને ચક્કર |
| કુચીપુડી | આંધ્રપ્રદેશ | થાળી પર નૃત્ય (તરંગમ) |
| મોહિનીઅટ્ટમ | કેરળ | માત્ર સ્ત્રીઓ દ્વારા (એકલ નૃત્ય) |
| ઓડિસી | ઓડિશા | ત્રિભંગ મુદ્રા |
| મણિપુરી | મણિપુર | રાસલીલા, ધીમી ગતિ |
| સત્રીયા | આસામ | સૌથી નવું (વૈષ્ણવ મઠોમાં) |
નૃત્યો વિશે વિગતવાર માહિતી (Deep Details)
૧. ભરતનાટ્યમ (Bharatanatyam) - તમિલનાડુ:
- ભારતનું સૌથી પ્રાચીન શાસ્ત્રીય નૃત્ય છે.
- તે મંદિરોમાં દેવદાસીઓ દ્વારા કરવામાં આવતું હતું.
- આ નૃત્યમાં શારીરિક ભંગિમાઓ અને મુદ્રાઓનું ખાસ મહત્વ છે. મૃણાલિની સારાભાઈ અને મલ્લિકા સારાભાઈ આના પ્રખ્યાત કલાકાર છે.
૨. કથકલી (Kathakali) - કેરળ:
- આ નૃત્ય નાટિકા સ્વરૂપે હોય છે જેમાં રામાયણ અને મહાભારતના પ્રસંગો ભજવાય છે.
- વિશેષતા: કલાકારો ચહેરા પર ઘાટો રંગ (Make-up) અને મોટો મુગટ પહેરે છે. ચહેરાના હાવભાવ (આંખ અને ભમર) નું આમાં ખૂબ મહત્વ છે.
૩. કથક (Kathak) - ઉત્તર ભારત:
- 'કથા કહે તે કથક કહેવાય'. આ નૃત્યમાં પગના તાલ અને ચક્કર (Spinning) નું મહત્વ છે.
- આ એકમાત્ર શાસ્ત્રીય નૃત્ય છે જેનો સંબંધ મુસ્લિમ સંસ્કૃતિ (મુઘલ દરબાર) સાથે પણ હતો.
- બિરજુ મહારાજ આ નૃત્યના મહાન કલાકાર હતા.
૪. કુચીપુડી (Kuchipudi) - આંધ્રપ્રદેશ:
- આ નૃત્યમાં નર્તક પિત્તળની થાળીની ધાર પર પગ રાખીને નૃત્ય કરે છે, જેને 'તરંગમ' કહેવાય છે.
૫. મોહિનીઅટ્ટમ (Mohiniyattam) - કેરળ:
- ભગવાન વિષ્ણુએ લીધેલા 'મોહિની' અવતાર પરથી આ નામ પડ્યું છે.
- આ નૃત્ય ફક્ત સ્ત્રીઓ દ્વારા જ કરવામાં આવે છે. તેમાં સફેદ અને સોનેરી રંગની સાડી પહેરવામાં આવે છે.
પરીક્ષામાં પૂછાતા અગત્યના પ્રશ્નો (One Liner GK)
- ભારતનું સૌથી નવું શાસ્ત્રીય નૃત્ય કયું? - સત્રીયા (આસામ), જે શંકરદેવે શરૂ કર્યું હતું.
- ઓડિસી નૃત્ય કયા રાજ્યનું છે? - ઓડિશા (ત્રિભંગ મુદ્રા માટે જાણીતું).
- કયા નૃત્યમાં ચહેરા પર લીલો રંગ કરવામાં આવે છે? - કથકલી.
- સોનલ માનસિંહ કયા નૃત્ય સાથે જોડાયેલા છે? - ભરતનાટ્યમ અને ઓડિસી.
- 'હેમા માલિની' કયા નૃત્યના કલાકાર છે? - ભરતનાટ્યમ.
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, સાંસ્કૃતિક વારસાના પેપરમાં નૃત્યના જોડકાં પાકા માર્ક્સ અપાવે છે. ખાસ કરીને કથકલી (કેરળ) અને કથક (ઉત્તર ભારત) વચ્ચે થતું કન્ફ્યુઝન દૂર કરી લેવું.
વધુ વાંચો:
ભારતનો સાંસ્કૃતિક વારસો: ગુફાઓ અને મંદિરો
મૌર્ય અને ગુપ્ત યુગનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ
ગુજરાતના જિલ્લાઓની રચના અને લિસ્ટ
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો