ભારતનું બંધારણ: મહત્વના ભાગો (Parts) અને અનુચ્છેદ | સંપૂર્ણ લિસ્ટ અને શોર્ટકટ માહિતી (Constitution GK)
નમસ્કાર મિત્રો! ભારતનું બંધારણ દુનિયાનું સૌથી વ્યવસ્થિત બંધારણ છે. તેને અલગ-અલગ 'ભાગ' (Parts) માં વહેંચવામાં આવ્યું છે. મૂળ બંધારણમાં કુલ ૨૨ ભાગ હતા, પરંતુ સુધારા-વધારા સાથે હાલમાં ગણતરીની દ્રષ્ટિએ ૨૫ ભાગ છે. તલાટી, ક્લાર્ક અને પોલીસ જેવી પરીક્ષામાં "કયો વિષય કયા ભાગમાં આવેલો છે?" તે વારંવાર પૂછાય છે. આજે આપણે પરીક્ષાલક્ષી સૌથી મહત્વના ભાગો કોષ્ટક દ્વારા યાદ રાખીશું.
બંધારણના મહત્વના ભાગો અને વિષય (Master Table)
નીચેના કોઠામાં ભાગનો નંબર, તેનો વિષય અને કયા અનુચ્છેદ તેમાં આવે છે તે દર્શાવ્યું છે.
| ભાગ (Part) | વિષય (Subject) | અનુચ્છેદ (Articles) |
|---|---|---|
| ભાગ-૧ | સંઘ અને તેનું રાજ્યક્ષેત્ર | ૧ થી ૪ |
| ભાગ-૨ | નાગરિકતા (Citizenship) | ૫ થી ૧૧ |
| ભાગ-૩ | મૂળભૂત અધિકારો | ૧૨ થી ૩૫ |
| ભાગ-૪ | રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો | ૩૬ થી ૫૧ |
| ભાગ-૪(A) | મૂળભૂત ફરજો | ૫૧(ક) |
| ભાગ-૫ | સંઘ સરકાર (રાષ્ટ્રપતિ, સંસદ) | ૫૨ થી ૧૫૧ |
| ભાગ-૬ | રાજ્ય સરકાર (રાજ્યપાલ, CM) | ૧૫૨ થી ૨૩૭ |
| ભાગ-૯ | પંચાયતો | ૨૪૩ થી ૨૪૩(O) |
| ભાગ-૧૫ | ચૂંટણીઓ (Elections) | ૩૨૪ થી ૩૨૯ |
| ભાગ-૧૭ | રાજભાષા (Official Language) | ૩૪૩ થી ૩૫૧ |
| ભાગ-૧૮ | કટોકટીની જોગવાઈ | ૩૫૨ થી ૩૬૦ |
| ભાગ-૨૦ | બંધારણીય સુધારો | ૩૬૮ |
વિગતવાર સમજૂતી (Detailed Highlights)
૧. ભાગ-૩: મૂળભૂત અધિકારો (Fundamental Rights):
- આને બંધારણનો 'મેગ્ના કાર્ટા' કહેવાય છે. તેમાં સમાનતા, સ્વતંત્રતા અને શોષણ વિરોધી અધિકારો છે. (અનુચ્છેદ ૧૨ થી ૩૫).
૨. ભાગ-૪: રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (DPSP):
- આ ભાગ આયર્લેન્ડ પાસેથી લીધો છે. સરકાર લોકકલ્યાણ માટે કેવા કાયદા ઘડશે તેનું માર્ગદર્શન અહીં છે.
૩. ભાગ-૪(A): મૂળભૂત ફરજો (Fundamental Duties):
- આ ભાગ પાછળથી ૪૨મા સુધારા (૧૯૭૬) દ્વારા ઉમેરાયો.
- સરદાર સ્વર્ણસિંહ સમિતિની ભલામણથી. કુલ ૧૧ ફરજો છે.
૪. ભાગ-૯: પંચાયતો (Panchayats):
- ૭૩મા સુધારા (૧૯૯૨) થી આ ભાગ ઉમેરાયો. ગ્રામ પંચાયતથી જિલ્લા પંચાયત સુધીની જોગવાઈ આમાં છે.
૫. ભાગ-૧૮: કટોકટી (Emergency):
- રાષ્ટ્રીય કટોકટી (૩૫૨), રાષ્ટ્રપતિ શાસન (૩૫૬) અને નાણાકીય કટોકટી (૩૬૦) નો સમાવેશ આ ભાગમાં થાય છે.
૬. ભાગ-૨૦: બંધારણીય સુધારો (Amendment):
- બંધારણમાં ફેરફાર કરવા માટેની પ્રક્રિયા (અનુચ્છેદ ૩૬૮) આ ભાગમાં છે. આ વ્યવસ્થા દક્ષિણ આફ્રિકા પાસેથી લીધી છે.
પરીક્ષામાં પૂછાતા અગત્યના પ્રશ્નો (One Liner GK)
- બંધારણનો કયો ભાગ રદ કરવામાં આવ્યો છે? - ભાગ-૭ (જેમાં 'ખ' વર્ગના રાજ્યો હતા).
- મ્યુનિસિપાલિટી (નગરપાલિકા) કયા ભાગમાં છે? - ભાગ-૯(A).
- સહકારી મંડળીઓ કયા ભાગમાં છે? - ભાગ-૯(B) (૯૭મા સુધારાથી ઉમેરાયો).
- ચૂંટણી પંચની જોગવાઈ કયા ભાગમાં છે? - ભાગ-૧૫.
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, આખું બંધારણ યાદ ન રહે તો કાંઈ નહીં, પણ ઉપરના ટેબલમાં આપેલા ૧૦-૧૨ મુખ્ય ભાગો તો ખાસ યાદ રાખવા. જોડકાંમાં આ જ પૂછાય છે.
📖 વધુ વાંચો (Read More):
- 🏃 પોલીસ ભરતી ૨૦૨૬: શારીરિક કસોટીના કોલ લેટર ડાઉનલોડ કરો
- 📊 GPSC STI પરિણામ: STI વર્ગ-૩ ફાઈનલ કટ-ઓફ અને મેરિટ લિસ્ટ
- 📌 નવો સિલેબસ: પોલીસ કોન્સ્ટેબલ નવો સિલેબસ ૨૦૨૬ - સંપૂર્ણ વિગત
- ⚖️ ભારતીય બંધારણ: બંધારણના મોસ્ટ IMP ૩૦૦+ પ્રશ્નો (PDF)
- ✍️ વ્યાકરણ: ગુજરાતી વ્યાકરણ: તમામ ટોપિક્સ અને ઉદાહરણો
- 🏛️ ઇતિહાસ: ભારત અને ગુજરાતનો ઇતિહાસ - પરીક્ષાલક્ષી મટીરીયલ
- 🧮 ગણિત: ૧ થી ૧૦૦ ના વર્ગ અને ઘન યાદ રાખવાની ટ્રીક
- 🖼️ ભૂગોળ: ગુજરાતની જમીનના પ્રકારો (નકશા સાથે)
- 🌏 ભારતનું બંધારણ: દરેક ભાગની ફ્રી PDF મેળવો
- 🛶યુરોપિયન પ્રજાનું આગમન: પોર્ટુગીઝો અને અંગ્રેજોનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ
- 🗓️ડેલી કરંટ અફેર્સ: દરરોજના મહત્વના સમાચાર
- 🛡️ગુજરાત પોલીસ ભરતી: ૯૫૦ જગ્યાઓ માટે સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
- ભારતનું બંધારણ: રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ અને સંપૂર્ણ યાદી
- મનોવિજ્ઞાન: બુદ્ધિ અને IQ શોધવાનું સૂત્ર (વિગતવાર)
- ગણિત: ૧ થી ૩૦ ના વર્ગ અને વર્ગમૂળ યાદ રાખવાની ટ્રીક
- ઇતિહાસ: જૂનાગઢ જિલ્લાનો ઇતિહાસ અને સત્યાગ્રહ
- ભારતનું બંધારણ:ભારતના રાષ્ટ્રપતિ અને સત્તાઓ
- સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ: લોથલ અને ધોળાવીરા
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો