પાટણ જિલ્લો (Patan District): ઇતિહાસ, ભૂગોળ, વાવ અને જોવાલાયક સ્થળો - A to Z સંપૂર્ણ માહિતી (GPSC GK)
નમસ્કાર મિત્રો! જ્યારે ગુજરાતના 'સુવર્ણ યુગ' ની વાત આવે, ત્યારે સૌથી પહેલું નામ 'અણહિલવાડ પાટણ' નું આવે છે. ઈ.સ. ૭૪૬માં વનરાજ ચાવડાએ સરસ્વતી નદીના કિનારે આ નગર વસાવ્યું હતું. અહીં ચાવડા, સોલંકી અને વાઘેલા વંશના શાસકોએ રાજ કર્યું હતું. માત્ર ઇતિહાસ જ નહીં, પણ પાટણ આજે 'જીરું (Cumin)' અને 'વરિયાળી' ના ઉત્પાદનમાં પણ અગ્રેસર છે. રાણકી વાવથી લઈને પટોળા સુધીની આ ઐતિહાસિક સફર આજે આપણે વિગતવાર કરીશું.
પાટણ જિલ્લાની સામાન્ય ઝલક (General Overview)
| વિગત | માહિતી |
|---|---|
| સ્થાપના | ઈ.સ. ૭૪૬ (વનરાજ ચાવડા દ્વારા) |
| જિલ્લાની રચના | ૨૦૦૦માં (મહેસાણા અને બનાસકાંઠામાંથી) |
| મુખ્ય મથક | પાટણ |
| RTO કોડ | GJ-24 |
| નદીઓ | સરસ્વતી (મુખ્ય), બનાસ, રૂપેણ |
| કૃષિ | જીરું, વરિયાળી, ઈસબગુલ, એરંડા |
(By EduStepGujarat)
પાટણ જિલ્લાના ૯ તાલુકાઓ (Talukas)
- પાટણ (City)
- સિદ્ધપુર (માતૃગયા તીર્થ)
- ચાણસ્મા
- હારિજ
- સમી
- રાધનપુર
- સાંતલપુર (સૌથી મોટો તાલુકો)
- શંખેશ્વર (જૈન તીર્થ)
- સરસ્વતી
ઐતિહાસિક વારસો અને સ્થાપત્યો (Detailed History)
૧. રાણકી વાવ (Rani ki Vav):
- નિર્માણ: ૧૧મી સદીમાં ભીમદેવ પહેલાના રાણી ઉદયમતી એ બંધાવી હતી.
- શૈલી: મારુ-ગુર્જર સ્થાપત્ય શૈલી.
- વિશેષતા: આ વાવ જમીનની અંદર ૭ માળ ઊંડી છે. તેમાં દશાવતારની મૂર્તિઓ છે. ૨૦૧૪માં તેને UNESCO World Heritage Site જાહેર કરાઈ છે.
૨. સહસ્ત્રલિંગ તળાવ:
- સિદ્ધરાજ જયસિંહે આ તળાવ બંધાવ્યું હતું. તેના કિનારે ૧૦૦૮ શિવાલયો હતા. સરસ્વતી નદીનું પાણી આ તળાવમાં લાવવામાં આવતું હતું.
૩. રુદ્રમહાલય (સિદ્ધપુર):
- આ એક ભવ્ય શિવ મંદિર હતું. મૂળરાજ સોલંકીએ પાયો નાખ્યો અને સિદ્ધરાજ જયસિંહે કામ પૂરું કરાવ્યું. તે સમયે તે ૭ માળ ઊંચું હતું.
૪. બિંદુ સરોવર (સિદ્ધપુર):
- ભારતભરના ૫ પવિત્ર સરોવરોમાંનું એક.
- આ એકમાત્ર સ્થળ છે જ્યાં 'માતૃશ્રાદ્ધ' થાય છે. ભગવાન પરશુરામે અહીં માતાનું શ્રાદ્ધ કર્યું હતું.
પાટણની ખાસિયતો (Speciality)
૧. પાટણના પટોળા (Patola):
- પટોળા એ રેશમી સાડી છે.
- કળા: બેવડ ઈકત (Double Ikat) - બંને બાજુ પહેરી શકાય.
- રંગ: વનસ્પતિજન્ય રંગો વપરાય છે જે સદીઓ સુધી ઝાંખા પડતા નથી. રાજા કુમારપાળે સાલવીઓને પાટણમાં વસાવ્યા હતા.
૨. મશરૂ ઉદ્યોગ:
- પાટણ રેશમ અને સૂતરના મિશ્રણથી બનતા 'મશરૂ' કાપડ માટે પણ જાણીતું છે.
૩. ચારણકા સોલાર પાર્ક:
- સાંતલપુર તાલુકાના ચારણકા ગામે એશિયાનો સૌથી મોટો સોલાર પાર્ક આવેલો છે.
મહત્વના મેળાઓ અને સંસ્થાઓ (Fairs & Institutes)
| સ્થળ / સંસ્થા | વિગત / મહત્વ |
|---|---|
| વરાણાનો મેળો | સમી તાલુકામાં ખોડિયાર માતાના મંદિરે (મહા સુદ આઠમ) |
| શંખેશ્વર મેળો | જૈન તીર્થધામ (ચૈત્ર પૂનમ) |
| હેમચંદ્રાચાર્ય જ્ઞાનભંડાર | પ્રાચીન તાડપત્રો અને હસ્તપ્રતોનું સંગ્રહાલય |
| રીજીયોનલ મ્યુઝિયમ | પાટણમાં આવેલું પ્રાદેશિક સંગ્રહાલય |
| બિંદુ સરોવર | સિદ્ધપુર (માતૃશ્રાદ્ધ માટે પ્રખ્યાત) |
| કુવારિકા નદીઓ | બનાસ, સરસ્વતી અને રૂપેણ (અહીંથી કચ્છના રણમાં સમાય છે) |
પરીક્ષામાં પૂછાતા અગત્યના પ્રશ્નો (One Liner GK)
- હેમચંદ્રાચાર્ય ઉત્તર ગુજરાત યુનિવર્સિટી (HNGU) ક્યાં આવેલી છે? - પાટણ.
- સિદ્ધપુરનું જૂનું નામ શું હતું? - શ્રીસ્થલ.
- મીનળદેવીએ કયો વેરો માફ કરાવ્યો હતો? - સોમનાથનો યાત્રાવેરો.
- અકબરે ગુજરાત જીત્યા પછી કોને પાટણના સુબા બનાવ્યા હતા? - મિર્ઝા અઝીઝ કોકા.
- કયો તાલુકો 'વઢિયાર' પંથક તરીકે ઓળખાય છે? - સમી અને કાંકરેજ વચ્ચેનો ભાગ (વઢિયારી ભેંસ અને કાંકરેજી ગાય પ્રખ્યાત છે).
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, પાટણ એ માત્ર જિલ્લો નથી પણ ગુજરાતની અસ્મિતા છે. ઇતિહાસ અને કલામાં રસ ધરાવતા લોકો માટે આ સ્વર્ગ સમાન છે.
વધુ વાંચો (Read More):
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો