સોમનાથ મંદિર (Somnath Temple): ઇતિહાસ, આક્રમણો, પુનઃનિર્માણ અને સ્થાપત્ય - A to Z સંપૂર્ણ માહિતી (Gujarat History)
નમસ્કાર મિત્રો! "જય સોમનાથ". ગીર સોમનાથ જિલ્લાના વેરાવળ પાસે, અરબી સમુદ્રના કિનારે આવેલું પ્રભાસ પાટણ એટલે શ્રદ્ધાનું મહાસાગર. અહીં બિરાજમાન સોમનાથ મહાદેવ એ ભારતના ૧૨ જ્યોતિર્લિંગોમાંનું સૌપ્રથમ જ્યોતિર્લિંગ છે. આ મંદિરનો ઇતિહાસ ઉત્થાન અને પતનની એક અદભૂત ગાથા છે. સદીઓ સુધી વિદેશી આક્રમણખોરોએ આ મંદિરને લૂંટ્યું અને તોડ્યું, છતાં દરેક વખતે આ મંદિર 'ફિનિક્સ પક્ષી' ની જેમ રાખમાંથી ફરી બેઠું થયું છે. આજે આપણે સોમનાથના સુવર્ણ કાળથી લઈને આધુનિક નિર્માણ સુધીનો સંપૂર્ણ દસ્તાવેજી ઇતિહાસ જાણીશું.
૧. પૌરાણિક ઇતિહાસ: શ્રાપ અને મુક્તિ (Mythology)
સ્કંદપુરાણ અને શિવપુરાણ મુજબ, ચંદ્રદેવ (સોમ) ને તેમના સસરા દક્ષ પ્રજાપતિએ શ્રાપ આપ્યો હતો કે તારો ક્ષય થશે (તું નાશ પામીશ).
- આ શ્રાપમાંથી મુક્ત થવા માટે ચંદ્રદેવે પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં આવીને ભગવાન શિવની ઘોર તપસ્યા કરી.
- ભગવાન શિવ પ્રસન્ન થયા અને ચંદ્રને શ્રાપમુક્ત કર્યો.
- ચંદ્રએ અહીં સુવર્ણ મંદિર બનાવ્યું અને ભગવાન શિવ 'સોમનાથ' (સોમ=ચંદ્ર, નાથ=સ્વામી) તરીકે ઓળખાયા.
મંદિર નિર્માણના ૪ તબક્કા (The 4 Phases):
શાસ્ત્રો મુજબ અલગ-અલગ યુગમાં અલગ-અલગ દેવોએ મંદિર બનાવ્યું હતું:
| કોણે બનાવ્યું? | શેમાંથી બનાવ્યું? (Material) | કયા યુગમાં? |
|---|---|---|
| ચંદ્રદેવ (સોમ) | સોનાનું (Gold) | સતયુગ |
| રાવણ | ચાંદીનું (Silver) | ત્રેતાયુગ |
| શ્રીકૃષ્ણ | સુખડના લાકડાનું (Wood) | દ્વાપરયુગ |
| ભીમદેવ સોલંકી | પથ્થરનું (Stone) | કળિયુગ (ઐતિહાસિક) |
૨. ઐતિહાસિક સમયરેખા: સર્જન અને વિનાશ (History Timeline)
ઇતિહાસના પાને સોમનાથ મંદિર પર અનેક વાર હુમલા થયા અને ફરીથી બન્યું. તેની વિગતવાર સમયરેખા નીચે મુજબ છે:
- ઈ.સ. ૬૪૯: વલ્લભીના રાજા મૈત્રક વંશે મંદિરનો જીર્ણોદ્ધાર કર્યો.
- ઈ.સ. ૭૨૫: આરબ સુબા જૂનાયદે મંદિર પર આક્રમણ કર્યું. ત્યારબાદ પ્રતિહાર રાજા નાગભટ્ટ બીજા એ લાલ પથ્થરનું મંદિર બનાવ્યું.
મહમદ ગઝનવીનું આક્રમણ (ઈ.સ. ૧૦૨૬) - સૌથી ભયાનક:
- આ સમયે ગુજરાતમાં સોલંકી વંશના રાજા ભીમદેવ પહેલા નું શાસન હતું.
- ગઝનવી ૮૦,૦૦૦ ના લશ્કર સાથે આવ્યો હતો.
- મંદિરની રક્ષા માટે લાઠીના રાજા હમીરજી ગોહિલ અને વેગડા ભીલે પોતાના પ્રાણનું બલિદાન આપ્યું હતું. (મંદિર બહાર આજે પણ હમીરજી ગોહિલની ખાંભી છે).
- ગઝનવી શિવલિંગ તોડીને અઢળક સોનું લૂંટી ગયો.
પુનઃનિર્માણ:
- ભીમદેવ પહેલા એ ગઝનવીના ગયા બાદ પથ્થરનું મંદિર બનાવ્યું.
- ત્યારબાદ સિદ્ધરાજ જયસિંહ અને કુમારપાળે મંદિરનો વિસ્તાર કર્યો અને 'મેરુપ્રાસાદ' જેવું ભવ્ય બનાવ્યું.
અન્ય આક્રમણો:
- ૧૨૯૭: અલાઉદ્દીન ખીલજીના સેનાપતિ ઉલુઘખાન અને નુસરતખાને આક્રમણ કર્યું.
- ૧૩૯૪ & ૧૪૬૭: મુઝફ્ફરશાહ અને મહમદ બેગડા દ્વારા નુકસાન.
- ૧૬૬૫ & ૧૭૦૬: મુઘલ બાદશાહ ઔરંગઝેબે બે વાર મંદિર તોડવાનો આદેશ આપ્યો અને તેને મસ્જિદમાં ફેરવવાનો પ્રયાસ કર્યો.
રાણી અહલ્યાબાઈ હોલકરનું યોગદાન (૧૭૮૩):
- જ્યારે મુખ્ય મંદિર ખંડિત હતું, ત્યારે ઇન્દોરના રાણી અહલ્યાબાઈ હોલકરે મુખ્ય મંદિરની બાજુમાં ગુફામાં શિવલિંગની સ્થાપના કરી પૂજા ચાલુ રાખી હતી. જેને આજે 'જૂનું સોમનાથ મંદિર' કહેવાય છે.
૩. આધુનિક સોમનાથનું નિર્માણ (Modern History)
આઝાદી પછી સોમનાથનું નવનિર્માણ એ ભારતની એકતા અને ગૌરવનું પ્રતીક બન્યું.
- સરદાર પટેલનો સંકલ્પ: ૧૨ નવેમ્બર ૧૯૪૭ના રોજ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ સોમનાથ આવ્યા. દરિયાનું પાણી હાથમાં લઈ તેમણે પ્રતિજ્ઞા લીધી: "આ જગ્યાએ ફરીથી ભવ્ય મંદિરનું નિર્માણ થશે."
- શિલ્પી (Architect): આધુનિક મંદિરના શિલ્પી પ્રભાશંકર સોમપુરા હતા.
- શૈલી: આ મંદિર 'ચાલુક્ય શૈલી' (કૈલાશ મહામેરુ પ્રાસાદ) માં બનેલું છે.
- પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા: ૧૧ મે ૧૯૫૧ના રોજ ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ ના હસ્તે જ્યોતિર્લિંગની પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા થઈ.
૪. મંદિરનું સ્થાપત્ય અને બાણસ્તંભ (Architecture)
- શિખર: મંદિરનું શિખર ૧૫૫ ફૂટ ઊંચું છે.
- કળશ: શિખર પર ૧૦ ટન વજનનો કળશ છે.
- ધ્વજદંડ: ૧ ફૂટનો ઘેરાવો ધરાવતો ધ્વજદંડ છે.
-
બાણસ્તંભ (Arrow Pillar): મંદિરના દક્ષિણ છેડે સમુદ્ર કિનારે એક સ્તંભ છે જેના પર તીર (Arrow) છે.
- તેના પર લખ્યું છે: "આ સમુદ્રાંત દક્ષિણ ધ્રુવ પર્યંત અબાધિત જ્યોતિર્મર્ગ".
- રહસ્ય: આનો અર્થ એ થાય કે સોમનાથ મંદિરથી સીધી રેખામાં દક્ષિણ ધ્રુવ (South Pole) સુધી વચ્ચે જમીનનો કોઈ ટુકડો આવતો નથી. (આપણા ઋષિમુનિઓનું ભૂગોળ જ્ઞાન કેટલું સચોટ હતું!).
૫. નજીકના જોવાલાયક સ્થળો (Nearby Places)
| સ્થળ | વિગત / મહત્વ |
|---|---|
| ત્રિવેણી સંગમ | હિરણ, કપિલા અને સરસ્વતી નદીનો સંગમ |
| ભાલકા તીર્થ | જ્યાં શ્રીકૃષ્ણને જરા નામના પારધીનું તીર વાગ્યું હતું |
| દેહોત્સર્ગ તીર્થ | હિરણ નદીના કાંઠે શ્રીકૃષ્ણે દેહત્યાગ કર્યો |
| ગીતા મંદિર | ૧૮ સ્તંભો પર ગીતાના ૧૮ અધ્યાય કોતરેલા છે |
| પ્રભાસ પાટણ મ્યુઝિયમ | પ્રાચીન શિલ્પો અને અવશેષોનો સંગ્રહ |
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, સોમનાથ મંદિર એ ભારતીય સંસ્કૃતિની અજેય આસ્થાનું પ્રતીક છે. કનૈયાલાલ મુનશીએ સોમનાથના ઇતિહાસ પર "જય સોમનાથ" નવલકથા લખી છે. પરીક્ષામાં ખાસ કરીને બાણસ્તંભ અને સરદાર પટેલના સંકલ્પ વિશે પૂછાય છે.
વધુ વાંચો (Read More):
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો