નમસ્કાર મિત્રો! પોલીસ ભરતી હોય કે તલાટી, બંધારણ વિષયમાં 'અનુસૂચિઓ' (Schedules) નો પ્રશ્ન અચૂક પૂછાય છે. જ્યારે મૂળ બંધારણ બન્યું ત્યારે તેમાં ૮ અનુસૂચિ હતી, પરંતુ હાલમાં સુધારા વધારા સાથે કુલ ૧૨ અનુસૂચિ છે. કઈ અનુસૂચિમાં કયો વિષય છે? તે યાદ રાખવું થોડું અઘરું પડે છે. આજે આપણે આ ૧૨ અનુસૂચિઓને સરળ સમજૂતી સાથે યાદ રાખીશું.
૧૨ અનુસૂચિઓનું સંપૂર્ણ લિસ્ટ (Master Table)
નીચેના કોઠામાં અનુસૂચિનો ક્રમ અને તેમાં કઈ બાબતનો સમાવેશ થાય છે તે આપેલું છે.
| ક્રમ | વિષય / જોગવાઈ |
|---|---|
| અનુસૂચિ-1 | રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના નામ અને વિસ્તાર |
| અનુસૂચિ-2 | રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યપાલ વગેરેના પગાર અને ભથ્થા |
| અનુસૂચિ-3 | વિવિધ હોદ્દેદારોના શપથ અને પ્રતિજ્ઞા |
| અનુસૂચિ-4 | રાજ્યસભાની બેઠકોની ફાળવણી |
| અનુસૂચિ-5 | SC અને ST વિસ્તારોનો વહીવટ |
| અનુસૂચિ-6 | આસામ, મેઘાલય, ત્રિપુરા, મિઝોરમ (AMTM) ના આદિવાસી વિસ્તારો |
| અનુસૂચિ-7 | કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચે સત્તાની વહેંચણી (3 યાદીઓ) |
| અનુસૂચિ-8 | બંધારણીય માન્ય 22 ભાષાઓ |
| અનુસૂચિ-9 | જમીન સુધારણા કાયદા (પ્રથમ સુધારો-1951) |
| અનુસૂચિ-10 | પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો (52મો સુધારો) |
| અનુસૂચિ-11 | પંચાયતી રાજ (ગ્રામીણ શાસન) |
| અનુસૂચિ-12 | નગરપાલિકા (શહેરી શાસન) |
મહત્વની અનુસૂચિઓ વિશે ઊંડાણપૂર્વક માહિતી (Detailed Info)
અનુસૂચિ-૭ (કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચે સત્તાની વહેંચણી):
આ અનુસૂચિમાં ત્રણ યાદીઓ આપેલી છે:
- સંઘ યાદી (Union List): ૧૦૦ વિષયો (જેના પર માત્ર કેન્દ્ર સરકાર કાયદો બનાવે. દા.ત. રેલવે, સંરક્ષણ).
- રાજ્ય યાદી (State List): ૬૧ વિષયો (જેના પર રાજ્ય સરકાર કાયદો બનાવે. દા.ત. પોલીસ, ખેતી).
- સંયુક્ત યાદી (Concurrent List): ૫૨ વિષયો (બંને સરકાર કાયદો બનાવી શકે. દા.ત. શિક્ષણ).
અનુસૂચિ-૮ (માન્ય ભાષાઓ):
- મૂળ બંધારણમાં ૧૪ ભાષાઓ હતી. હાલમાં ૨૨ ભાષાઓ માન્ય છે.
- છેલ્લે ૨૦૦૩માં (૯૨મા સુધારા દ્વારા) ૪ ભાષાઓ ઉમેરાઈ: બોડો, ડોગરી, મૈથિલી અને સંથાલી (યાદ રાખવાની ટ્રીક: BDMS).
- નોંધ: અંગ્રેજી અને રાજસ્થાની ભાષાનો આમાં સમાવેશ થતો નથી.
અનુસૂચિ-૧૦ (પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો):
- આ અનુસૂચિ ૫૨મા સુધારા (૧૯૮૫) દ્વારા ઉમેરવામાં આવી હતી.
- કોઈ નેતા એક પક્ષમાંથી ચૂંટાઈને બીજા પક્ષમાં જાય તો તેનું સભ્યપદ રદ થાય છે.
અનુસૂચિ-૧૧ (પંચાયતી રાજ):
- ૭૩મા સુધારા (૧૯૯૨) થી ઉમેરાઈ.
- તેમાં પંચાયતોને લગતા ૨૯ વિષયો છે.
અનુસૂચિ-૧૨ (નગરપાલિકા):
- ૭૪મા સુધારા (૧૯૯૨) થી ઉમેરાઈ.
- તેમાં શહેરી વિકાસને લગતા ૧૮ વિષયો છે.
યાદ રાખવાની શોર્ટકટ ટ્રીક (Shortcut Trick)
"TEARS OF OLD PM"
- T - Territory (રાજ્યો - ૧)
- E - Emoluments (પગાર - ૨)
- A - Affirmation (શપથ - ૩)
- R - Rajya Sabha (બેઠકો - ૪)
- S - SC/ST (વિસ્તારો - ૫)
- ...આવી રીતે યાદ રાખી શકાય.
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, પોલીસ કોન્સ્ટેબલ અને PSI ના પેપરમાં બંધારણનું ભારણ વધુ હોય છે. ખાસ કરીને ૭, ૮, ૧૦ અને ૧૧ નંબરની અનુસૂચિ ગોખી લેવી.
📖 વધુ વાંચો (Read More):
- 🏃 પોલીસ ભરતી ૨૦૨૬: શારીરિક કસોટીના કોલ લેટર ડાઉનલોડ કરો
- 📊 GPSC STI પરિણામ: STI વર્ગ-૩ ફાઈનલ કટ-ઓફ અને મેરિટ લિસ્ટ
- 📌 નવો સિલેબસ: પોલીસ કોન્સ્ટેબલ નવો સિલેબસ ૨૦૨૬ - સંપૂર્ણ વિગત
- ⚖️ ભારતીય બંધારણ: બંધારણના મોસ્ટ IMP ૩૦૦+ પ્રશ્નો (PDF)
- ✍️ વ્યાકરણ: ગુજરાતી વ્યાકરણ: તમામ ટોપિક્સ અને ઉદાહરણો
- 🏛️ ઇતિહાસ: ભારત અને ગુજરાતનો ઇતિહાસ - પરીક્ષાલક્ષી મટીરીયલ
- 🧮 ગણિત: ૧ થી ૧૦૦ ના વર્ગ અને ઘન યાદ રાખવાની ટ્રીક
- 🖼️ ભૂગોળ: ગુજરાતની જમીનના પ્રકારો (નકશા સાથે)
- 🌏 ભારતનું બંધારણ: દરેક ભાગની ફ્રી PDF મેળવો
- 🛶યુરોપિયન પ્રજાનું આગમન: પોર્ટુગીઝો અને અંગ્રેજોનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ
- 🗓️ડેલી કરંટ અફેર્સ: દરરોજના મહત્વના સમાચાર
- 🛡️ગુજરાત પોલીસ ભરતી: ૯૫૦ જગ્યાઓ માટે સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
- ભારતનું બંધારણ: રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ અને સંપૂર્ણ યાદી
- મનોવિજ્ઞાન: બુદ્ધિ અને IQ શોધવાનું સૂત્ર (વિગતવાર)
- ગણિત: ૧ થી ૩૦ ના વર્ગ અને વર્ગમૂળ યાદ રાખવાની ટ્રીક
- ઇતિહાસ: જૂનાગઢ જિલ્લાનો ઇતિહાસ અને સત્યાગ્રહ