ભારતનું બંધારણ: મૂળભૂત અધિકારો (Fundamental Rights) | અનુચ્છેદ 12 થી 35 - ટ્રીક અને સમજૂતી (Constitution GK)
નમસ્કાર મિત્રો! પોલીસ કોન્સ્ટેબલ ભરતીના PART-B માં બંધારણ ૩૦ માર્ક્સનું છે. તેમાં સૌથી વધુ પ્રશ્નો "મૂળભૂત અધિકારો" (ભાગ-૩) માંથી પૂછાય છે. આ અધિકારો આપણને અમેરિકાના બંધારણમાંથી મળ્યા છે. "અસ્પૃશ્યતા નિવારણ" હોય કે "બોલવાની સ્વતંત્રતા", એક પોલીસ તરીકે તમારે આ કાયદા જાણવા ખૂબ જરૂરી છે. આજે આપણે ૬ મુખ્ય અધિકારો અને તેના અનુચ્છેદો કોષ્ટક દ્વારા યાદ રાખીશું.
મૂળભૂત અધિકારો: યાદ રાખવાની ટ્રીક (Short Trick)
મૂળભૂત અધિકારો કુલ ૬ છે. (પહેલા ૭ હતા, પણ મિલકતનો અધિકાર રદ થયો).
ટ્રીક: "સમાન સ્વતંત્ર શોષણ ધાર્મિક સાંસ્કૃતિક ઉપચાર"
- સમાનતાનો અધિકાર (અનુ. ૧૪-૧૮)
- સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (અનુ. ૧૯-૨૨)
- શોષણ વિરોધી અધિકાર (અનુ. ૨૩-૨૪)
- ધાર્મિક સ્વતંત્રતા (અનુ. ૨૫-૨૮)
- સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક (અનુ. ૨૯-૩૦)
- બંધારણીય ઉપચારનો અધિકાર (અનુ. ૩૨)
મહત્વના અનુચ્છેદોનું લિસ્ટ (Master Articles Table)
પરીક્ષામાં સીધું પૂછાય છે કે કયા અનુચ્છેદમાં શું છે? ગોખી લેજો!
| અનુચ્છેદ (Article) | જોગવાઈ / વિગત |
|---|---|
| અનુચ્છેદ ૧૪ | કાયદા સમક્ષ સમાનતા (Law) |
| અનુચ્છેદ ૧૫ | ધર્મ, જાતિ, લિંગ કે જન્મસ્થાનના આધારે ભેદભાવ પ્રતિબંધ |
| અનુચ્છેદ ૧૬ | જાહેર નોકરીમાં સમાન તક |
| અનુચ્છેદ ૧૭ | અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી (સૌથી વધુ પૂછાય છે) |
| અનુચ્છેદ ૧૮ | ઇલકાબો/ખિતાબોની નાબૂદી (પદ્મશ્રી, ભારત રત્ન સિવાય) |
| અનુચ્છેદ ૧૯ | વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા (6 પ્રકારની) |
| અનુચ્છેદ ૨૧ | જીવન જીવવાનો અધિકાર (Personal Liberty) |
| અનુચ્છેદ ૨૩ | મનુષ્ય વેપાર અને વેઠપ્રથા પર પ્રતિબંધ |
| અનુચ્છેદ ૨૪ | બાળમજૂરી પર પ્રતિબંધ (૧૪ વર્ષથી નીચે) |
| અનુચ્છેદ ૩૨ | બંધારણીય ઈલાજોનો અધિકાર (બંધારણનો આત્મા) |
અનુચ્છેદ વિશે ઊંડાણપૂર્વક માહિતી (Deep Details)
અનુચ્છેદ ૧૭ (અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી):
- આ અનુચ્છેદ મુજબ કોઈપણ સ્વરૂપે આચરાતી અસ્પૃશ્યતા ગુનો બને છે. ગાંધીજીની વિચારધારા પર આધારિત છે.
અનુચ્છેદ ૧૯ (વાણી સ્વાતંત્ર્ય):
- પ્રેસ (મીડિયા) ની સ્વતંત્રતા પણ આમાં જ આવી જાય છે.
- હરવા-ફરવાની, સંઘ રચવાની અને ધંધો કરવાની છૂટ આપે છે.
અનુચ્છેદ ૨૧ (જીવન જીવવાનો અધિકાર):
- આ અધિકાર કટોકટી સમયે પણ રદ કરી શકાતો નથી.
- ૨૧(A): શિક્ષણનો અધિકાર (RTE) આમાં પાછળથી ઉમેરવામાં આવ્યો.
અનુચ્છેદ ૩૨ (બંધારણીય ઈલાજો):
- જો તમારા અધિકાર ભોગવાય નહીં, તો તમે સીધા સુપ્રીમ કોર્ટમાં જઈ શકો છો.
- ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે આ અનુચ્છેદને "બંધારણનો આત્મા" કહ્યો છે.
પરીક્ષામાં પૂછાતા અગત્યના પ્રશ્નો (One Liner GK)
- મૂળભૂત અધિકારો બંધારણના કયા ભાગમાં છે? - ભાગ-૩.
- અધિકારોનો વિચાર કયા દેશમાંથી લીધો? - અમેરિકા (USA).
- મિલકતનો અધિકાર કયા સુધારાથી રદ થયો? - ૪૪મો સુધારો (૧૯૭૮).
- મૂળભૂત અધિકારોનો રક્ષક કોણ છે? - સુપ્રીમ કોર્ટ.
- ડો. આંબેડકરે કોને બંધારણનો આત્મા કહ્યો? - અનુચ્છેદ ૩૨.
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, પોલીસ કોન્સ્ટેબલના પેપરમાં અનુચ્છેદ ૧૭ અને ૩૨ વારંવાર દેખાય છે. આ ટેબલ તમારી નોટબુકમાં લખી લેજો.
વધુ વાંચો (Read More):
મૂળભૂત અધિકારોની સવિસ્તાર માહિતી
જવાબ આપોકાઢી નાખો