ગુજરાતની ખનીજ સંપત્તિ (Minerals of Gujarat): કયું ખનીજ ક્યાંથી મળે છે? ઉપયોગો અને પ્રાપ્તિસ્થાન - સંપૂર્ણ લિસ્ટ (Geography GK)
નમસ્કાર મિત્રો! ગુજરાત રાજ્ય માત્ર ખેતી કે વેપારમાં જ નહીં, પરંતુ 'ખનીજ સંપત્તિ' માં પણ દેશમાં અગ્રેસર છે. ગુજરાતની ધરતીના પેટાળમાં લિગ્નાઈટ, બોક્સાઈટ, ચૂનાનો પથ્થર અને ફ્લોરસપાર જેવા કિંમતી ખનીજોનો ભંડાર ભરેલો છે. રાજ્યના ઔદ્યોગિક વિકાસમાં આ ખનીજોનો ફાળો અમૂલ્ય છે. તલાટીથી લઈને GPSC સુધીની પરીક્ષામાં "કયું ખનીજ કયા જિલ્લામાંથી મળે છે?" તે પ્રશ્ન અચૂક પૂછાય છે. આજે આપણે આ ભૌગોલિક સંપત્તિ વિશે ઊંડાણપૂર્વક માહિતી મેળવીશું.
ગુજરાતના મુખ્ય ખનીજો અને પ્રાપ્તિસ્થાન (Master Table)
નીચેના કોઠામાં ખનીજનું નામ અને તે કયા જિલ્લા કે વિસ્તારમાંથી સૌથી વધુ મળે છે તે દર્શાવ્યું છે.
| ખનીજનું નામ | મુખ્ય પ્રાપ્તિસ્થાન (જિલ્લો/સ્થળ) | ઉપયોગ |
|---|---|---|
| ફ્લોરસપાર | છોટાઉદેપુર (આંબાડુંગર) | ધાતુ ગાળવા, રાસાયણિક ઉદ્યોગ |
| લિગ્નાઈટ કોલસો | કચ્છ (પાંધ્રો), ભરૂચ, સુરત | વીજળી ઉત્પાદન (Thermal Power) |
| ચૂનાનો પથ્થર | જૂનાગઢ, ગીર સોમનાથ, જામનગર | સિમેન્ટ અને સોડા-એશ ઉદ્યોગ |
| બોક્સાઈટ | દેવભૂમિ દ્વારકા (કલ્યાણપુર), કચ્છ | એલ્યુમિનિયમ બનાવવા |
| અકીક (Agate) | ભરૂચ (મળે છે), ખંભાત (પોલિશ થાય છે) | ઘરેણાં અને શૃંગારની વસ્તુઓ |
| ચીનાઈ માટી | સાબરકાંઠા (આરસોડિયા), સુરેન્દ્રનગર | સિરામિક ઉદ્યોગ (કપ-રકાબી) |
| ડોલોમાઈટ | છોટાઉદેપુર (છૂછાપુરા) | કાચ અને ખાતર ઉદ્યોગ |
મહત્વના ખનીજો વિશે ઊંડાણપૂર્વક માહિતી (Deep Details)
૧. ફ્લોરસપાર (Fluorspar):
- સ્થળ: છોટાઉદેપુર જિલ્લાના આંબાડુંગર ડુંગર પરથી મળે છે.
- મહત્વ: આંબાડુંગર ખાતે એશિયાનો સૌથી મોટો ફ્લોરસપારનો જથ્થો આવેલો છે.
- શુદ્ધિકરણ: તેને શુદ્ધ કરવાનો પ્લાન્ટ કડીપાણી ખાતે આવેલો છે.
- ઉપયોગ: ધાતુ ગાળવા માટે અને રેફ્રિજરેશન ઉદ્યોગમાં.
૨. અકીક (Agate):
- સ્થળ: ભરૂચ અને નર્મદા જિલ્લાની આજુબાજુ (રાજપીપળાની ટેકરીઓ) માંથી કાચો અકીક મળે છે.
- ઉદ્યોગ: આ પથ્થરોને ખંભાત (આણંદ) લાવવામાં આવે છે, જ્યાં તેના પર પાસું પાડીને તેમાંથી ઘરેણાં અને માળાઓ બનાવવામાં આવે છે. ખંભાત અકીક ઉદ્યોગનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે.
૩. લિગ્નાઈટ કોલસો (Lignite Coal):
- સ્થળ: કચ્છના પાંધ્રો વિસ્તારમાંથી સૌથી વધુ મળે છે. આ ઉપરાંત ભરૂચ (રાજપારડી) અને સુરત (તડકેશ્વર) માંથી પણ મળે છે.
- ઉપયોગ: તાપ વિદ્યુત મથકોમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે. કચ્છમાં 'પાંધ્રો' અને ભાવનગરમાં 'પાવર સ્ટેશન' આના પર ચાલે છે.
૪. બોક્સાઈટ (Bauxite):
- સ્થળ: જામનગર અને દેવભૂમિ દ્વારકા (કલ્યાણપુર તાલુકો).
- ઉપયોગ: એલ્યુમિનિયમ બનાવવા માટેની મુખ્ય કાચી ધાતુ છે.
૫. ચૂનાનો પથ્થર (Limestone):
- સ્થળ: ગીર સોમનાથ, જૂનાગઢ અને જામનગર.
- ઉપયોગ: સિમેન્ટ ઉદ્યોગમાં અને સોડા-એશ બનાવવા માટે. ગુજરાત સિમેન્ટ ઉત્પાદનમાં દેશમાં અગ્રેસર છે.
પરીક્ષામાં પૂછાતા અગત્યના પ્રશ્નો (One Liner GK)
- 'ચિરોડી' (Gypsum) નો સૌથી વધુ જથ્થો ક્યાં છે? - કચ્છ અને જામનગર (રણ વિસ્તારમાં).
- ગ્રેફાઈટ ક્યાંથી મળે છે? - છોટાઉદેપુર (જંબુઘોડા) અને પંચમહાલ.
- આરસપહાણ (Marble) માટે કયું સ્થળ જાણીતું છે? - અંબાજી (બનાસકાંઠા).
- ' ફાયર ક્લે' (અગ્નિજિત માટી) ક્યાંથી મળે છે? - સુરેન્દ્રનગર (થાનગઢ અને મૂળી).
- રિફાઇનરીમાં વપરાતી 'બેન્ટોનાઈટ' માટી ક્યાંથી મળે છે? - કચ્છ અને ભાવનગર.
નિષ્કર્ષ (Conclusion):
મિત્રો, "ખનીજ એ ઉદ્યોગોની જનેતા છે". પરીક્ષામાં ખાસ કરીને આંબાડુંગર (ફ્લોરસપાર) અને પાંધ્રો (લિગ્નાઈટ) ના પ્રશ્નો વારંવાર પૂછાય છે. આ પોસ્ટને સેવ કરી લેજો.
વધુ વાંચો:
ગુજરાતના પ્રખ્યાત સ્થાપત્યો અને વાવ
ગુજરાતની નદીઓ અને કિનારે વસેલા શહેરો
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો