વિરામચિહ્નો (Punctuation Marks) ગુજરાતી વ્યાકરણ: સંપૂર્ણ સમજૂતી, પ્રકારો અને ઉદાહરણો | EduStepGujarat
ગુજરાતી વ્યાકરણ: વિરામચિહ્નો
લેખનને સચોટ અને અર્થસભર બનાવવાની કળા | EduStepGujarat.com
📘 પ્રસ્તાવના
નમસ્કાર મિત્રો, EduStepGujarat માં આપનું હાર્દિક સ્વાગત છે. ભાષામાં વિરામચિહ્નોનું મહત્વ શ્વાસ જેટલું જ છે. યોગ્ય જગ્યાએ વિરામ ન લેવાય તો વાક્યનો અર્થ બદલાઈ શકે છે (દા.ત. 'રોકો, જશો નહીં' અને 'રોકો નહીં, જશો'). આજે આપણે GPSC, CCE અને પોલીસ ભરતી જેવી તમામ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં પૂછાતા ૧૦ થી વધુ વિરામચિહ્નોને ઊંડાણપૂર્વક સમજીશું.
📊 વિરામચિહ્નો: પ્રકાર, વ્યાખ્યા અને ઉદાહરણો
| ચિહ્ન અને નામ | વ્યાખ્યા / ઉપયોગ | વિગતવાર ઉદાહરણો (૫+) |
|---|---|---|
| ૧. પૂર્ણવિરામ ( . ) | વાક્ય પૂરું થયું છે તે દર્શાવવા માટે અને શબ્દોના ટૂંકા રૂપ માટે વપરાય છે. |
૧. તે નિશાળે ગયો. ૨. ભારત મારો દેશ છે. ૩. અમે અત્યારે વાંચીએ છીએ. ૪. ડૉ. આંબેડકર સાહેબ. ૫. લિ. અ/બ/ક. |
| ૨. અલ્પવિરામ ( , ) | થોડો વિરામ લેવા, વસ્તુઓની યાદીમાં કે સંબોધન પછી વપરાય છે. |
૧. રમેશ, સુરેશ અને ગીતા આવ્યા. ૨. હા, હું તમારી સાથે આવીશ. ૩. ભાઈઓ, શાંતિ જાળવો. ૪. સફરજન, ચીકુ અને કેળા લાવો. ૫. સાહેબ, મને રજા આપશો? |
| ૩. પ્રશ્નાર્થચિહ્ન ( ? ) | જ્યારે વાક્યમાં કોઈ પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો હોય ત્યારે છેડે મુકાય છે. |
૧. તમારું નામ શું છે? ૨. તમે ક્યારે આવશો? ૩. આ કોની પેન છે? ૪. તમે શું જમશો? ૫. શું આજે રજા છે? |
| ૪. ઉદ્ગારચિહ્ન ( ! ) | આશ્ચર્ય, ક્રોધ, ધિક્કાર, પ્રશંસા કે હર્ષ જેવી લાગણી વ્યક્ત કરવા. |
૧. વાહ! કેટલું સુંદર દ્રશ્ય. ૨. ખબરદાર! આગળ ન વધતા. ૩. અરેરે! બિચારો પડી ગયો. ૪. શાબાશ! તેં કરી બતાવ્યું. ૫. ધિક્કાર છે તને! |
| ૫. અવતરણચિહ્ન ( " " ) | કોઈના બોલાયેલા શબ્દોને એના એ જ સ્વરૂપે રજૂ કરવા માટે વપરાય છે. |
૧. ગાંધીજીએ કહ્યું, "સત્ય એ જ ઈશ્વર છે." ૨. શિક્ષકે કહ્યું, "શાંતિ જાળવો." ૩. "જય હિન્દ" સુભાષચંદ્ર બોઝે કહ્યું. ૪. માએ પૂછ્યું, "તું ક્યાં હતો?" ૫. "સ્વરાજ મારો જન્મસિદ્ધ અધિકાર છે." |
| ચિહ્ન અને નામ | વ્યાખ્યા / ઉપયોગ | વિગતવાર ઉદાહરણો |
|---|---|---|
| ૬. ગુરુવિરામ ( : ) | વાક્ય પૂરું થયું હોય તેમ લાગે પણ હજી કંઈક કહેવાનું બાકી હોય કે યાદી આપવાની હોય ત્યારે. |
• વિજ્ઞાનના મુખ્ય ત્રણ પ્રકાર છે: ભૌતિક, રસાયણ અને જીવવિજ્ઞાન. • રાજાએ કહ્યું: "પ્રજા જ મારો પરિવાર છે." |
| ૭. વિવરણચિહ્ન ( :- ) | જ્યારે કોઈ વિષય કે મુદ્દાનું સવિસ્તાર વિવરણ કરવાનું હોય ત્યારે. |
• વિષય:- રજા મંજૂર કરવા બાબત. • નોંધ:- પરીક્ષામાં કેલ્ક્યુલેટર લાવવાની મનાઈ છે. |
| ૮. ગુરુરેખા ( — ) | લઘુરેખાથી મોટી હોય છે. વાક્યમાં સમજૂતી આપવા કે વિચાર બદલાય ત્યારે વપરાય. |
• તે ખૂબ ભણ્યો—પણ નસીબે સાથ ન આપ્યો. • અહિંસા—જે ગાંધીજીનો મુખ્ય સિદ્ધાંત હતો. |
| ૯. એકવડું અવતરણ ( ' ' ) | કોઈ ખાસ પદ, ઉપનામ કે પુસ્તકનું નામ દર્શાવવા માટે. |
• ઝવેરચંદ મેઘાણી 'રાષ્ટ્રીય શાયર' તરીકે ઓળખાય છે. • મેં 'સરસ્વતીચંદ્ર' નવલકથા વાંચી છે. |
| ૧૦. લોપચિહ્ન ( ... ) | જ્યારે લખાણમાં કોઈ ભાગ અધૂરો છોડવો હોય કે પદનો લોપ થયો હોય. |
• હું ત્યાં ગયો અને જોયું તો... બધું જ બદલાઈ ગયું હતું. • એકડો, બગડો, તગડો... સો સુધી બોલો. |
| ૧૧. વર્ણલોપ ( ' ) | જ્યારે કોઈ અક્ષર બોલવામાં કે લખવામાં કાઢી નાખવામાં આવ્યો હોય. |
• તે દિ' (દિવસ) જતો રહ્યો. • હું ત્યા' (ત્યાં) ગયો હતો. |
| ૧૨. કાકપદ ( ^ ) | લખતી વખતે કોઈ શબ્દ ભૂલથી રહી ગયો હોય ત્યારે તે દર્શાવવા. |
• ભારત મારો ^ દેશ છે. (ઉપર 'વ્હાલો' લખવા માટે) • તે ઘરે ^ છે. (ઉપર 'ગયો' લખવા માટે) |
બે શબ્દોને જોડવા માટે વપરાય છે.
દા.ત. મા-બાપ, સુખ-દુઃખ, ભાઈ-બહેન, ૨-૩ કલાક.
જ્યારે અલ્પવિરામ કરતા વધુ અને પૂર્ણવિરામ કરતા ઓછો વિરામ લેવો હોય.
દા.ત. મહેનત કરી; છતાં નાપાસ થયો.
📋 માસ્ટર ટેબલ: તમામ વિરામચિહ્નો એક નજરે
| ક્રમ | વિરામચિહ્નનું નામ | સંકેત / ચિહ્ન |
|---|---|---|
| ૧ | પૂર્ણવિરામ (Full Stop) | . |
| ૨ | અલ્પવિરામ (Comma) | , |
| ૩ | પ્રશ્નાર્થચિહ્ન (Question Mark) | ? |
| ૪ | ઉદ્ગારચિહ્ન / આશ્ચર્યચિહ્ન (Exclamation) | ! |
| ૫ | બેવડું અવતરણચિહ્ન (Double Quote) | " " |
| ૬ | એકવડું અવતરણચિહ્ન (Single Quote) | ' ' |
| ૭ | ગુરુવિરામ (Colon) | : |
| ૮ | વિવરણચિહ્ન (Colon Dash) | :- |
| ૯ | અર્ધવિરામ (Semi-colon) | ; |
| ૧૦ | લઘુરેખા (Hyphen) | - |
| ૧૧ | ગુરુરેખા (Dash) | — |
| ૧૨ | લોપચિહ્ન / પદલોપ (Ellipsis) | ... |
| ૧૩ | વર્ણલોપ (Apostrophe) | ' |
| ૧૪ | કાકપદ / હંસપદ (Caret) | ^ |
🧐 ગૂંચવણ દૂર કરો: તફાવત સમજો
- ૧. ભાઈ-બહેન
- ૨. લાભ-શુભ
- ૩. ૨-૩ દિવસ
- ૪. રાત-દિવસ
- ૫. દેશ-વિદેશ
- ૧. તે આવ્યો — પણ મોડો.
- ૨. અહિંસા — જે ગાંધીજીનો મંત્ર હતો.
- ૩. સત્ય — જીવનનો પાયો છે.
- ૪. તેણે મહેનત કરી — છતાં હાર્યો.
- ૫. નિષ્ફળતા — સફળતાનું પગથિયું છે.
📝 પંચ્યુએશન ચેલેન્જ: જાતે મહાવરો કરો
નીચેના વાક્યોમાં યોગ્ય વિરામચિહ્ન મૂકો:
૨. ભાઈ તમે ક્યારે આવ્યા
૩. ના હું તમારી સાથે નહીં આવું
૪. પિતાજીએ પૂછ્યું તું ક્યાં હતો
૫. તે ભણ્યો પણ ગણ્યો નહીં
✅ સાચા જવાબો:
૨. ભાઈ, તમે ક્યારે આવ્યા?
૩. ના, હું તમારી સાથે નહીં આવું.
૪. પિતાજીએ પૂછ્યું, "તું ક્યાં હતો?"
૫. તે ભણ્યો; પણ ગણ્યો નહીં.
📋 વિરામચિહ્નોનું ફાઈનલ ચેકલિસ્ટ
શું તમે લખાણમાં આ ચેક કર્યું?
૧. સંબોધન પછી અલ્પવિરામ | ૨. ટૂંકાક્ષરી પછી પૂર્ણવિરામ | ૩. આશ્ચર્યમાં ઉદ્ગારચિહ્ન
🤔 વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
વાંચતી કે લખતી વખતે ક્યાં અટકવું તે દર્શાવતા સંકેતો.
મુખ્યત્વે ૧૨ થી ૧૫ જેટલા વિરામચિહ્નો વધુ વપરાય છે.
લઘુરેખા ( - ) નાની હોય છે અને શબ્દો જોડે છે, ગુરુરેખા ( — ) મોટી હોય છે અને વિગતો સમજાવે છે.
અલ્પવિરામ ( , ).
આશ્ચર્યચિહ્ન.
બે સ્વતંત્ર વાક્યોને જોડતી વખતે જે અર્થમાં નજીક હોય.
એકવડું ( ' ' ) અને બેવડું ( " " ).
ના, પ્રશ્નાર્થચિહ્ન પોતે જ વાક્યના અંતનું સૂચક છે.
શબ્દનો અર્થ સ્પષ્ટ કરવા કે વધારાની વિગત આપવા.
વાક્યનો ભાવ અને અટકવાનું સ્થાન ચકાસીને ઓળખી શકાય.
✍️ સંવાદ લેખનમાં વિરામચિહ્નનો ઉપયોગ
જ્યારે બે વ્યક્તિ વચ્ચેની વાતચીત લખવાની હોય ત્યારે વિરામચિહ્નો નીચે મુજબ વપરાય છે:
વિદ્યાર્થી: "સાહેબ, હું ચોપડી ઘરે ભૂલી ગયો છું."
• નામ પછી ગુરુવિરામ (:) અને વાક્ય અવતરણચિહ્નમાં (" ") જ હોવું જોઈએ.
❓ અગાઉની પરીક્ષામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો
-
૧. વાક્યમાં આશ્ચર્ય કે આંચકો દર્શાવવા કયું ચિહ્ન વપરાય છે?
જવાબ: ઉદ્ગારચિહ્ન ( ! ) -
૨. 'ડૉ.' શબ્દમાં વપરાયેલું ચિહ્ન કયું છે?
જવાબ: પૂર્ણવિરામ ( . ) -
૩. 'મા-બાપ' શબ્દમાં કયું વિરામચિહ્ન છે?
જવાબ: લઘુરેખા ( - ) -
૪. સંવાદ લેખનમાં નામ પછી કયું ચિહ્ન મુકાય છે?
જવાબ: ગુરુવિરામ ( : ) -
૫. 'તું ક્યારે આવ્યો' - વાક્યના અંતે કયું ચિહ્ન આવશે?
જવાબ: પ્રશ્નાર્થચિહ્ન ( ? )
🎯 વિરામચિહ્નનો જાદુ: અર્થ બદલાતા વાક્યો
ચિહ્નનું સ્થાન બદલાતા અર્થ કેવી રીતે ઉલટાઈ જાય છે તેના ૧૦ શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણો:
૧. રોકો, જશો નહીં. (થોભવાની સૂચના) | રોકો નહીં, જશો. (જવાની મંજૂરી)
૨. ચોરી કરો, પકડાશો નહીં. (પ્રોત્સાહન) | ચોરી કરો પકડાશો, નહીં. (ચેતવણી)
૩. બેસો, જાવ નહીં. (રોકાવા માટે) | બેસો નહીં, જાવ. (જવા માટે)
૪. પિતાજી, આવ્યા? (પ્રશ્ન) | પિતાજી આવ્યા. (માહિતી)
૫. રડશો, માંડ બચશો. (ભય) | રડશો માંડ, બચશો. (આશ્વાસન)
૬. તે રડી પડ્યો, તેને રડાવ્યો નહીં. | તે રડી પડ્યો તેને, રડાવ્યો નહીં.
૭. ખાઈ લે, ભૂખ્યા રહેવાય નહીં. | ખાઈ લે ભૂખ્યા, રહેવાય નહીં.
૮. મહેનત કરો, હારશો નહીં. | મહેનત કરો હારશો, નહીં.
૯. વાંચો, રખડો નહીં. | વાંચો નહીં, રખડો.
૧૦. બોલો, ચૂપ રહો નહીં. | બોલો નહીં, ચૂપ રહો.
🏁 નિષ્કર્ષ
વિરામચિહ્નો માત્ર વ્યાકરણનો વિષય નથી, પણ ભાષાને શુદ્ધ રાખવાનું સાધન છે. આ માર્ગદર્શિકા દ્વારા તમને વિરામચિહ્નોના દરેક પાસાની સમજ મળી હશે. EduStepGujarat હંમેશા તમને પરીક્ષાલક્ષી શ્રેષ્ઠ કન્ટેન્ટ પૂરું પાડવા માટે કટિબદ્ધ છે. નિયમિત વાંચન અને મહાવરો તમને ચોક્કસ સફળતા અપાવશે.
વધુ શૈક્ષણિક મટીરીયલ માટે મુલાકાત લો:
www.EduStepGujarat.com
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો