History of Gujarat Full Details: ગુજરાતનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ - આદિકાળ થી આધુનિક સુધીની સફર | EduStepGujarat

 

📜 પ્રસ્તાવના: ગુજરાતની અસ્મિતાનો ઇતિહાસ નમસ્કાર સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના ઉમેદવારો અને ઇતિહાસ પ્રેમીઓ! ગુજરાતની આ ધરતી કેવળ વેપાર માટે જ નહીં, પરંતુ તેના અપ્રતિમ શૌર્ય, સ્થાપત્ય અને સાહિત્ય માટે પણ વિશ્વભરમાં જાણીતી છે. ઇતિહાસ એ માત્ર તારીખોનો સંગ્રહ નથી, પરંતુ આપણી ભવ્ય વિરાસતનો પડઘો છે. EduStepGujarat ના આ ખાસ લેખમાં, અમે ગુજરાતના ઇતિહાસને પાંચ મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચ્યો છે - પ્રાચીન, મૈત્રક-અનુમૈત્રક, મધ્યકાલીન (રાજપૂત અને મુસ્લિમ શાસન), અર્વાચીન અને આધુનિક ગુજરાત. જો તમે GPSC, CCE કે અન્ય વર્ગ-૩ ની પરીક્ષાની તૈયારી કરો છો, તો આ લેખ તમારા માટે ઇતિહાસનો 'એન્સાઈક્લોપીડિયા' સાબિત થશે. ચાલો, સમયના પૈડાને પાછળ ફેરવીએ અને જાણીએ આપણી ધરતીની ગૌરવશાળી ગાથા.

🔱 ભાગ-૧: પ્રાચીન ગુજરાત અને હડપ્પીય સંસ્કૃતિ

ગુજરાતમાં માનવ વસાહતનો ઇતિહાસ પાષાણ યુગથી શરૂ થાય છે. પરંતુ વ્યવસ્થિત ઇતિહાસની શરૂઆત સિંધુ ખીણની સભ્યતા સાથે થાય છે.

• લોથલ (Lothal): ભોગાવો નદીના કિનારે આવેલું આ સ્થળ વિશ્વનું સૌથી જૂનું કૃત્રિમ બંદર (Dockyard) હતું. અહીંથી મેસોપોટેમિયા સાથેના વેપારના પુરાવા મળ્યા છે.
• ધોળાવીરા (Dholavira): કચ્છના ભચાઉ તાલુકામાં આવેલું આ નગર તેની ઉત્કૃષ્ટ જળ સંચય પદ્ધતિ (Water Management) અને ત્રિસ્તરીય નગર આયોજન માટે જાણીતું છે. ૨૦૨૧માં તેને UNESCO વર્લ્ડ હેરીટેજમાં સ્થાન મળ્યું.
• પૌરાણિક કાળ: શ્રીકૃષ્ણ મથુરા છોડીને કુશસ્થળી (દ્વારકા) આવ્યા અને યાદવ વંશની સ્થાપના કરી. આ સમયને 'આનર્ત' પ્રદેશ તરીકે ઓળખવામાં આવતો.

🏹 મૌર્યથી ગુપ્ત શાસન (ઐતિહાસિક કાળ)

ગુજરાતના લિખિત ઇતિહાસની શરૂઆત ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના સમયથી થાય છે.

વંશ / શાસક	મહત્વનું યોગદાન
ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય	સુબા પુષ્યગુપ્ત દ્વારા ગિરિનગરમાં 'સુદર્શન તળાવ' નું નિર્માણ.
અશોક મૌર્ય	જૂનાગઢમાં પાલી ભાષામાં ૧૪ ધર્મજ્ઞાઓ ધરાવતો શિલાલેખ કોતરાવ્યો.
રૂદ્રદામા (ક્ષત્રપ)	સુદર્શન તળાવનું સમારકામ કરાવ્યું અને સંસ્કૃતમાં શિલાલેખ લખાવ્યો.
સ્કંદગુપ્ત (ગુપ્ત)	પર્ણદત્ત દ્વારા સુદર્શન તળાવનું અંતિમ સમારકામ. ગુપ્ત વંશના સિક્કાઓ ગુજરાતમાંથી મળ્યા.

📚 મૈત્રક કાળ (ઈ.સ. ૪૭૦-૭૮૮)

સેનાપતિ ભટ્ટાર્કે વલ્લભીને રાજધાની બનાવી મૈત્રક વંશની સ્થાપના કરી. આ સમયગાળો ગુજરાતમાં બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મના પ્રચાર માટે જાણીતો છે.

• વલ્લભી વિદ્યાપીઠ: વિશ્વવિખ્યાત નાલંદા જેવી જ શ્રેષ્ઠ વિદ્યાપીઠ વલ્લભીમાં હતી, જ્યાં ચીની પ્રવાસી 'હ્યુ-એન-સંગ' એ મુલાકાત લીધી હતી.
• ધરસેન ૪ થો: આ વંશનો સૌથી પ્રતાપી રાજા જેણે 'ચક્રવર્તી' નું બિરુદ ધારણ કર્યું હતું.

👑 સોલંકી વંશ (ઈ.સ. ૯૪૨-૧૨૪૪)

આ સમયને ગુજરાતનો 'સુવર્ણ યુગ' કહેવામાં આવે છે.

મૂળરાજ સોલંકીએ ચાવડા વંશના અંતિમ રાજા સામંતસિંહની હત્યા કરી સોલંકી વંશની સ્થાપના કરી.

• સિદ્ધરાજ જયસિંહ: ગુજરાતના સૌથી શક્તિશાળી શાસક. માળવા જીત્યા બાદ 'અવંતિનાથ' કહેવાયા. સહસ્ત્રલિંગ તળાવ અને રૂદ્રમહાલયનું કાર્ય પૂર્ણ કરાવ્યું.
• કુમારપાળ: જૈન ધર્મનો અંગીકાર કર્યો અને ગુજરાતમાં 'અહિંસા' ના કાયદા અમલી બનાવ્યા. તેમને 'ગુજરાતના અશોક' કહેવાય છે.
• ભીમદેવ ૧ લો: મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર અને રાણી ઉદયમતી દ્વારા 'રાણીની વાવ' નું નિર્માણ થયું. મહમદ ગઝનવીએ સોમનાથ પર આક્રમણ આ સમયે કર્યું હતું.

🕌 મુસ્લિમ શાસન અને સલ્તનત યુગ

ઈ.સ. ૧૨૯૯માં અલ્લાઉદ્દીન ખીલજીએ કર્ણદેવ વાઘેલાને હરાવી ગુજરાતમાં દિલ્હી સલ્તનતની સ્થાપના કરી.

• અહમદશાહ ૧ લો: ૨૬ ફેબ્રુઆરી, ૧૪૧૧ના રોજ સાબરમતી નદીના કિનારે 'અમદાવાદ' શહેરની સ્થાપના કરી.
• મહમદ બેગડો: જૂનાગઢ અને પાવાગઢ એમ બે ગઢ જીતવાને કારણે 'બેગડો' કહેવાયો. ચાંપાનેરને રાજધાની બનાવી.
• મુઘલ કાળ: ઈ.સ. ૧૫૭૩માં અકબરે ગુજરાત જીત્યું. જહાંગીરે અમદાવાદને 'ગર્દાબાદ' (ધૂળિયું શહેર) કહ્યું હતું. ઓરંગઝેબનો જન્મ દાહોદમાં થયો હતો.

🇮🇳 આઝાદીની લડત અને ગુજરાત

આધુનિક ભારતના ઘડતરમાં ગુજરાતનો ફાળો સર્વોપરી છે.

ગાંધી યુગ

૧૯૧૫માં ગાંધીજી દક્ષિણ આફ્રિકાથી પરત આવ્યા. કોચરબ આશ્રમ અને સાબરમતી આશ્રમની સ્થાપના. ૧૯૩૦ની દાંડી કૂચે વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચ્યું.

સરદાર પટેલ

બારડોલી સત્યાગ્રહ (૧૯૨૮) દ્વારા 'સરદાર' નું બિરુદ મળ્યું. આઝાદી બાદ ૫૬૨ દેશી રજવાડાઓના વિલીનીકરણમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી.

🦁 આધુનિક ગુજરાત રાજ્ય (૧૯૬૦ થી વર્તમાન)

૧ મે, ૧૯૬૦ના રોજ બૃહદ મુંબઈ રાજ્યમાંથી ભાષાના આધારે ગુજરાત અલગ થયું.

• મહાગુજરાત આંદોલન: ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિકના નેતૃત્વમાં થયેલું આંદોલન.
• ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ: હજીરા, વાપી, અને અંકલેશ્વર જેવા એશિયાના સૌથી મોટા ઇન્ડસ્ટ્રિયલ હબનું નિર્માણ.
• વર્તમાન (૨૦૨૬): આજે ગુજરાત ગિફ્ટ સિટી, ધોલેરા SIR અને ગ્રીન એનર્જી ક્ષેત્રે વિશ્વનું 'ગ્રોથ એન્જિન' છે. ભારતનું સૌથી મોટું ક્રિકેટ સ્ટેડિયમ (નરેન્દ્ર મોદી સ્ટેડિયમ) અને સૌથી ઊંચી પ્રતિમા (Statue of Unity) ગુજરાતની શાન છે.

🦴 માનવ ઉત્ક્રાંતિ અને ગુજરાત: પ્રાગૈતિહાસિક કાળ

ગુજરાતમાં આદિમાનવના અસ્તિત્વના પુરાવા લાખો વર્ષ જૂના છે:

• ⛏️ લાંઘણજ (મહેસાણા): ગુજરાતનું સૌથી મહત્વનું મધ્ય-પાષાણ યુગનું સ્થળ. અહીંથી ૧૪ માનવ કંકાલ અને પ્રાણીઓના હાડકાં મળી આવ્યા છે.
• ⛏️ રોબર્ટ બ્રુસ ફૂટ: ૧૮૯૩માં સાબરમતી નદીના કિનારેથી પાષાણ યુગના હથિયારો શોધનાર પ્રથમ ભૂસ્તરશાસ્ત્રી.
• ⛏️ હિરણ નદીનો કિનારો: સૌરાષ્ટ્રમાં આદિમાનવના વસવાટના સૌથી જૂના પુરાવા આ નદીના પટમાંથી મળી આવ્યા છે.

🏹 આદિવાસી સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ: વિસરાયેલી ક્રાંતિ

"ગુજરાતનો જલિયાવાલા બાગ એટલે માનગઢ હત્યાકાંડ"

• 🔥 ગોવિંદ ગુરુ અને માનગઢ (૧૯૧૩): પંચમહાલના માનગઢ ડુંગર પર બ્રિટિશરોએ ૧૫૦૦ થી વધુ આદિવાસીઓની હત્યા કરી હતી. ભીલ સેવા મંડળ અને ભગત આંદોલન દ્વારા તેમણે સમાજ સુધારણા કરી.
• 🔥 પાલ-દઢવાવ હત્યાકાંડ: સાબરકાંઠામાં ૧૯૨૨ માં મોતીલાલ તેજાવતના નેતૃત્વમાં ૧૨૦૦ આદિવાસીઓ શહીદ થયા હતા.
• 🔥 મોતીલાલ તેજાવત: આદિવાસીઓના 'મસીહા' અને 'એકી આંદોલન' ના પ્રણેતા.

⚓ સાગર ખેડૂતોનું ગુજરાત: ઐતિહાસિક બંદરો

ગુજરાતનો ૧૬૦૦ કિમીનો દરિયાકિનારો તેના સમૃદ્ધ વેપારનો આધાર રહ્યો છે:

બંદર	ઐતિહાસિક મહત્વ
ભરૂચ (બરૂકચ્છ)	પ્રાચીન ભારતનું સૌથી મોટું પશ્ચિમી બંદર. રોમન સામ્રાજ્ય સાથે સીધો વેપાર.
સુરત	મુઘલ કાળમાં 'બાબુલ મક્કા' (મક્કાનું પ્રવેશદ્વાર). વિશ્વના ૮૪ દેશોના વાવટા અહીં લહેરાતા.
માંડવી (કચ્છ)	વહાણવટા ઉદ્યોગ માટે વિશ્વવિખ્યાત. અહીંના ખારવાઓ આફ્રિકા સુધી વેપાર કરતા.
ખંભાત (સ્તંભતીર્થ)	મધ્યકાલીન ગુજરાતનું આર્થિક કેન્દ્ર. રેશમ અને હીરા-ઝવેરાત માટે જાણીતું.

🎓 શૈક્ષણિક ક્રાંતિ: ગુજરાતમાં જ્ઞાનના કેન્દ્રો

• 🏫 ગુજરાત કોલેજ (અમદાવાદ): ૧૮૭૯ માં સ્થાપના. ગુજરાતની સૌથી જૂની આધુનિક કોલેજ.
• 🏫 મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી (MSU): ૧૯૪૯ માં વડોદરામાં સ્થાપના. કલા અને સ્થાપત્ય શિક્ષણનું ગૌરવ.
• 🏫 ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ: ૧૯૨૦ માં ગાંધીજી દ્વારા સ્થાપિત. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણનું મુખ્ય કેન્દ્ર.
• 🏫 PRL (અમદાવાદ): ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ દ્વારા સ્થાપિત 'ભૌતિક અનુસંધાન પ્રયોગશાળા' જેણે ભારતના અવકાશ યુગનો પાયો નાખ્યો.

🏭 ઉદ્યોગ સાહસિકતા: કાપડ મિલથી રિન્યુએબલ એનર્જી

• 🧵 પ્રથમ કાપડ મિલ: ૧૮૬૧ માં રણછોડલાલ છોટાલાલે અમદાવાદમાં પ્રથમ કોટન મિલ શરૂ કરી.
• ⚡ ટાટા કેમિકલ્સ (મીઠાપુર): ૧૯૩૯ માં સ્થાપના. રસાયણ ઉદ્યોગની શરૂઆત.
• 💎 હીરા ઉદ્યોગ (સુરત): ૧૯૦૧ માં આફ્રિકાથી આવેલા હીરાએ સુરતની આર્થિક કાયાપલટ કરી.
• 🚗 વર્તમાન (૨૦૨૬): ગુજરાત આજે ગ્રીન હાઈડ્રોજન અને સેમિકન્ડક્ટર (Sanand) ઉત્પાદનમાં વિશ્વનું હબ બનવા તરફ અગ્રેસર છે.

🎭 ઇતિહાસ અને લોકવાયકાઓનું મિલન

કેટલીક ઘટનાઓ ઇતિહાસ અને લોકગીતોમાં અમર થઈ ગઈ છે:

• 🗡️ જસમા ઓડણ: પાટણના સહસ્ત્રલિંગ તળાવ સાથે જોડાયેલી શૌર્યગાથા.
• 🗡️ લાખો ફુલાણી: કચ્છનો પ્રતાપી શાસક જેના વિશે સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છમાં અનેક દુહાઓ પ્રચલિત છે.
• 🗡️ ખેંગાર-રાણકદેવી: જુનાગઢના ઇતિહાસની સૌથી કરુણ અને શૌર્યપૂર્ણ પ્રેમગાથા.

⚔️ ગુજરાતના ઇતિહાસને બદલી નાખનારા નિર્ણાયક યુદ્ધો

યુદ્ધનું નામ	વર્ષ	કોની વચ્ચે થયું?	પરિણામ / મહત્વ
કસહ્રદનું યુદ્ધ	૧૧૭૮	નાયિકા દેવી vs મોહમ્મદ ઘોરી	ગુજરાતની વીરાંગનાએ ઘોરીને હરાવ્યો.
ભૂચર મોરીનું યુદ્ધ	૧૫૯૧	જામ સતાજી vs મિર્ઝા અઝીઝ કોકા	'સૌરાષ્ટ્રનું પાનીપત' ગણાય છે.
ખેડાનું યુદ્ધ	૧૭૦૭	મરાઠા vs મુઘલ	ગુજરાતમાં મરાઠા શાસનની મજબૂત પકડ.

🏰 ગુજરાતના રાજવંશો: સ્થાપક અને અંતિમ શાસક

રાજવંશ	સ્થાપક	રાજધાની	અંતિમ શાસક
ચાવડા વંશ	વનરાજ ચાવડા	અણહિલવાડ પાટણ	સામંતસિંહ ચાવડા
સોલંકી વંશ	મૂળરાજ સોલંકી	પાટણ	ત્રિભુવનપાળ
વાઘેલા વંશ	વિસલદેવ વાઘેલા	ધવલ્લક (ધોળકા)	કર્ણદેવ વાઘેલા
મૈત્રક વંશ	ભટ્ટાર્ક	વલ્લભી	શિલાદિત્ય ૭ મો

🌍 વિદેશી મુસાફરોની નજરે ગુજરાત

ઐતિહાસિક કાળમાં અનેક વિદેશી મુસાફરોએ ગુજરાતની મુલાકાત લીધી હતી:

• 📖 હ્યુ-એન-સંગ (ચીન): ઈ.સ. ૬૪૦ માં વલ્લભીની મુલાકાત લીધી. તેણે વલ્લભીને 'કિ-ચ-લો' તરીકે ઓળખાવ્યું હતું.
• 📖 પેરીપ્લસ (ગ્રીક): 'પેરીપ્લસ ઓફ ધ એરીથ્રીયન સી' પુસ્તકમાં ભરૂચ (બરૂકચ્છ) બંદરનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.
• 📖 માર્કો પોલો (ઈટાલી): વાઘેલા વંશના સમયમાં ખંભાતની મુલાકાત લીધી અને ત્યાંના વેપારના વખાણ કર્યા.
• 📖 નિકોલો કોન્ટી: ઈ.સ. ૧૪૨૦ માં ગુજરાત આવ્યો હતો.

👑 દેશી રજવાડાઓ અને સરદાર પટેલનું યોગદાન

આઝાદી સમયે ભારતમાં ૫૬૨ રજવાડા હતા, જેમાં સૌથી વધુ ગુજરાતમાં હતા.

• 📍 ભાવનગર: પ્રજાને જવાબદાર શાસન આપનાર પ્રથમ રાજ્ય (મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી).
• 📍 વડોદરા: ભારત સંઘમાં જોડાનાર પ્રથમ મોટું રાજ્ય (મહારાજા પ્રતાપસિંહ ગાયકવાડ).
• 📍 જૂનાગઢ: નવાબે પાકિસ્તાન સાથે જોડાવાનું નક્કી કર્યું હતું, પરંતુ 'આરઝી હકુમત' દ્વારા તેને ભારત સાથે જોડવામાં આવ્યું.
• 📍 જામનગર: મહારાજા દિગ્વિજયસિંહજીએ પોલેન્ડના નિરાશ્રિત બાળકોને આશરો આપી માનવતાનું ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું હતું.

📚 ઇતિહાસમાં સાહિત્યનું યોગદાન

ગ્રંથનું નામ	લેખક	વિષયવસ્તુ
પ્રબંધ ચિંતામણી	મેરુતુંગસૂરિ	ગુજરાતના શાસકોની ગાથા.
કાન્હડદે પ્રબંધ	પદ્મનાભ	ખીલજીના આક્રમણની વિગત.
સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન	હેમચંદ્રાચાર્ય	વ્યાકરણ ગ્રંથ.

🌪️ ઇતિહાસને બદલનાર કુદરતી ઘટનાઓ

• 🌊 મચ્છુ ડેમ હોનારત (૧૯૭૯): મોરબી શહેર આખું પાણીમાં ગરકાવ થયું હતું, જેણે ગુજરાતના વહીવટીતંત્રને હચમચાવી દીધું હતું.
• 🫨 કચ્છ ભૂકંપ (૨૦૦૧): ગુજરાતના ઇતિહાસનો સૌથી ભયાનક ભૂકંપ, જેણે કચ્છના પુનર્નિર્માણની નવી ગાથા લખી.
• 🔥 પ્લેગ અને દુષ્કાળ: ૧૮૯૯ નો 'છપ્પનિયો દુષ્કાળ' જેણે ગુજરાતની આર્થિક અને સામાજિક સ્થિતિ બદલી નાખી હતી.

🚩 ગુજરાતના વિસરાયેલા ક્રાંતિકારીઓ

શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા

લંડનમાં 'ઈન્ડિયા હાઉસ' ના સ્થાપક અને ક્રાંતિકારીઓના પથદર્શક.

મેડમ ભિખાઈજી કામા

વિદેશમાં (જર્મનીમાં) ભારતનો ત્રિરંગો લહેરાવનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા.

સરદારસિંહ રાણા

લીંબડીના વતની જેમણે પેરિસમાં રહીને ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓને મદદ કરી.

🏛️ સ્થાપત્ય કલા: પથ્થરોમાં કંડારેલો ઇતિહાસ

ગુજરાતનું સ્થાપત્ય વિશ્વભરમાં તેની ઝીણવટભરી કોતરણી માટે જાણીતું છે:

• 🏰 વાવ સ્થાપત્ય: અડાલજની વાવ, રાણીની વાવ અને દાદા હરિની વાવ એ જળ વ્યવસ્થાપનના ઉત્તમ નમૂના છે.
• 🕌 ઇન્ડો-ઇસ્લામિક શૈલી: સીદી સૈયદની જાળી (અમદાવાદ) અને ચાંપાનેરનો કિલ્લો.
• 🛕 હિન્દુ-જૈન શૈલી: સોમનાથ મંદિર, પાલીતાણાના મંદિરો અને ગિરનારના દેરાસરો.
• 🧱 હડપ્પીય નગર રચના: ધોળાવીરાનું 'વોટર મેનેજમેન્ટ' આજે પણ એન્જિનિયરો માટે આશ્ચર્ય સમાન છે.

🤝 ગુજરાતના સમાજ સુધારકો અને તેમનું યોગદાન

નર્મદ (વીર નર્મદ)

"જય જય ગરવી ગુજરાત" ના રચયિતા અને ગુજરાતી સાહિત્યમાં અર્વાચીન યુગના પ્રણેતા. સમાજ સુધારણા માટે 'દાંડિયો' સામયિક શરૂ કર્યું.

સયાજીરાવ ગાયકવાડ ૩ જા

વડોદરા રાજ્યમાં મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણની શરૂઆત કરનાર પ્રગતિશીલ રાજવી. ડૉ. આંબેડકરને ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે શિષ્યવૃત્તિ આપી.

રવિશંકર મહારાજ

'મુઠ્ઠી ઊંચો માનવી'. ગુજરાત રાજ્યના ઉદ્ઘાટક અને મહારાજ તરીકે ઓળખાતા લોકસેવક.

💰 આર્થિક વારસો: સોનાની મુરત સુરતથી GIFT City સુધી

[attachment_1](attachment)

ગુજરાત હંમેશા વેપારમાં અગ્રેસર રહ્યું છે:

• 🚢 પ્રાચીન બંદરો: ભરૂચ (બરૂકચ્છ) અને ખંભાત વિશ્વના વેપારના પ્રવેશદ્વાર હતા.
• 🧵 કાપડ ઉદ્યોગ: અમદાવાદને એક સમયે 'ભારતનું માન્ચેસ્ટર' કહેવામાં આવતું હતું.
• 🥛 શ્વેત ક્રાંતિ: આણંદમાં 'અમૂલ' (Amul) ની સ્થાપના દ્વારા સહકારી ક્ષેત્રે ક્રાંતિ.
• 💎 હીરા ઉદ્યોગ: સુરત વિશ્વના ૯૦% હીરાનું કટિંગ અને પોલિશિંગ કરે છે.

👩‍ શૌર્ય અને શાસન: ગુજરાતની પ્રભાવશાળી વીરાંગનાઓ

ગુજરાતનો ઇતિહાસ માત્ર રાજાઓનો નથી, તેમાં રાણીઓનું યોગદાન પણ અપ્રતિમ છે:

• 👸 મીનળદેવી: સિદ્ધરાજ જયસિંહના માતા. તેમણે વિરમગામમાં મુનસર તળાવ અને ધોળકામાં મલાવ તળાવ (ન્યાય જોવો હોય તો મલાવ જુઓ) બંધાવ્યા. તેમણે સોમનાથનો યાત્રાવેરો નાબૂદ કરાવ્યો હતો.
• 👸 નાયિકા દેવી: ગુજરાતના ઇતિહાસની સૌથી બહાદુર મહિલા. ૧૧૭૮ માં કસહ્રદના યુદ્ધમાં પોતાના બાળકને પીઠ પર બાંધીને શક્તિશાળી મોહમ્મદ ઘોરીને હરાવી ભગાડ્યો હતો.
• 👸 રાણી ઉદયમતી: ભીમદેવ ૧લા ના પત્ની, જેમણે પ્રજા માટે સાત માળની 'રાણીની વાવ' બંધાવી હતી.
• 👸 અનુપમા દેવી: મંત્રી વસ્તુપાલના પત્ની, જેમના માર્ગદર્શન હેઠળ દેલવાડાના દેરાનું અદ્ભુત કોતરણી કામ થયું હતું.

🙏 ભક્તિ આંદોલન: સંતો અને સુધારકોની ભૂમિ

ગુજરાતના સામાજિક ઇતિહાસને સંતોએ નવી દિશા આપી છે:

• 🕉️ નરસિંહ મહેતા: 'આદિ કવિ' અને ભક્તિ માર્ગના પ્રણેતા. 'વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ' દ્વારા તેમણે સમદ્રષ્ટિનો સંદેશ આપ્યો.
• 🕉️ સહજાનંદ સ્વામી (સ્વામિનારાયણ): ૧૯મી સદીમાં વ્યસન મુક્તિ અને સમાજ સુધારણાની મોટી લહેર લાવ્યા.
• 🕉️ દયાનંદ સરસ્વતી: ટંકારાના વતની અને 'આર્ય સમાજ' ના સ્થાપક. તેમણે 'વેદો તરફ પાછા વળો' નો નારો આપ્યો.
• 🕉️ શ્રીમદ રાજચંદ્ર: ગાંધીજીના આધ્યાત્મિક ગુરુ અને મહાન જૈન ચિંતક.

🗳️ રાજકીય ઉત્ક્રાંતિ: ૧૯૬૦ થી ૨૦૨૬

મુખ્યમંત્રી / ઘટના	ઐતિહાસિક મહત્વ
ડૉ. જીવરાજ મહેતા	ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી. રાજ્યના વહીવટી માળખાની સ્થાપના કરી.
હિતેન્દ્રભાઈ દેસાઈ	ગાંધીનગરને ગુજરાતનું પાટનગર બનાવવાની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી.
બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલ	ગુજરાતમાં પ્રથમ ગઠબંધન સરકાર (જનતા મોરચો) ની રચના.
માધવસિંહ સોલંકી	'ખામ' (KHAM) થિયરી અને મધ્યાહન ભોજન યોજનાની શરૂઆત.
નરેન્દ્ર મોદી	સૌથી લાંબો સમય CM તરીકે સેવા આપી. 'વાઈબ્રન્ટ ગુજરાત' અને 'કૃષિ મહોત્સવ' જેવી પહેલ.

🗺️ પ્રાદેશિક ઇતિહાસ: સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છની આગવી ઓળખ

ગુજરાતનો ઇતિહાસ તેના પ્રદેશો વગર અધૂરો છે:

• 🏜️ કચ્છનો ઇતિહાસ: જાડેજા રાજવંશનું શાસન. દેશલજી અને ખેંગારજી જેવા પ્રતાપી રાજાઓ. કંડલા બંદરનો વિકાસ.
• 🌊 સૌરાષ્ટ્ર (કાઠિયાવાડ): હજારો વર્ષોથી રજવાડાઓનો ગઢ. જુનાગઢની 'આરઝી હકુમત' અને સોમનાથ મંદિરનું પુનરુત્થાન.
• ⛵ દરિયાઈ વારસો: માંડવી, જામનગર અને સુરતના વહાણવટાના ઉદ્યોગનો ભવ્ય ભૂતકાળ.

🏗️ ૨૧મી સદીનું ગુજરાત: આધુનિક સીમાચિહ્નો

સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી

વિશ્વની સૌથી ઊંચી પ્રતિમા (૧૮૨ મીટર) જે સરદાર પટેલના એકતાના સંદેશનું પ્રતીક છે.

GIFT City

ગાંધીનગરમાં ભારતનું પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય ફાઈનાન્શિયલ સર્વિસ સેન્ટર, જે દુનિયા સાથે સ્પર્ધા કરે છે.

ધોલેરા SIR

ભારતનું સૌથી મોટું સ્માર્ટ સિટી પ્રોજેક્ટ જે ભવિષ્યના ઉદ્યોગો માટે તૈયાર થઈ રહ્યું છે.

🗺️ ભૌગોલિક ઇતિહાસ: પ્રદેશોના પ્રાચીન નામો

પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાતા ગુજરાતના પ્રદેશો અને તેમના જૂના નામો:

વર્તમાન નામ	પ્રાચીન / પૌરાણિક નામ
ઉત્તર ગુજરાત	આનર્ત પ્રદેશ
દક્ષિણ ગુજરાત	લાટ પ્રદેશ
સૌરાષ્ટ્ર	સુરાષ્ટ્ર / સોરઠ
જૂનાગઢ	ગિરિનગર / જીર્ણદુર્ગ
ખંભાત	સ્તંભતીર્થ
ભરૂચ	ભૃગુકચ્છ / બરૂકચ્છ

🏛️ ઇતિહાસના રક્ષકો: મહત્વની સંસ્થાઓ અને મ્યુઝિયમ

• 🏛️ લેડી વિલ્સન મ્યુઝિયમ (ધરમપુર): આદિવાસી સંસ્કૃતિના જતન માટેનું શ્રેષ્ઠ મ્યુઝિયમ.
• 🏛️ બાર્ટન લાયબ્રેરી (ભાવનગર): ગુજરાતની સૌથી જૂની અને સમૃદ્ધ લાયબ્રેરીમાંની એક.
• 🏛️ ભો.જે. વિદ્યાભવન (અમદાવાદ): ઇતિહાસ અને હસ્તપ્રતો પર સંશોધન કરતી અગ્રણી સંસ્થા.
• 🏛️ વોટસન મ્યુઝિયમ (રાજકોટ): સૌરાષ્ટ્રના ઇતિહાસ અને કલાનો અમૂલ્ય ખજાનો.
• 🏛️ કચ્છ મ્યુઝિયમ (ભુજ): ગુજરાતનું સૌથી જૂનું મ્યુઝિયમ (૧૮૭૭).

📖 આ ઇતિહાસ ક્યાંથી મળ્યો? (સંદર્ભ ગ્રંથો)

જો કોઈ વિદ્યાર્થીને આ વિષયમાં પીએચડી (PhD) કે ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરવો હોય, તો આ સ્ત્રોત શ્રેષ્ઠ છે:

• 📚 ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: ગ્રંથ નિર્માણ બોર્ડ (શ્રેણી ૧ થી ૯).
• 📚 અર્વાચીન ગુજરાતનો ઇતિહાસ: ડૉ. મગનલાલ વખતચંદ.
• 📚 History of Gujarat: M.S. Commissariat (અંગ્રેજીમાં સૌથી પ્રમાણભૂત).
• 📚 પુરાતત્વ વિભાગના અહેવાલો: લોથલ અને ધોળાવીરાના ઉત્ખનન રિપોર્ટ્સ.

🏆 જ્ઞાનની કસોટી: ગુજરાતનો ઇતિહાસ ક્વિઝ

આખી પોસ્ટ વાંચ્યા પછી નીચેના  પ્રશ્નોના જવાબ આપી તમારી તૈયારી ચકાસો.

૧. વિશ્વનું સૌથી જૂનું 'ડોકયાર્ડ' (બંદર) ગુજરાતમાં ક્યાં મળી આવ્યું છે?

(A) ધોળાવીરા    (B) લોથલ    (C) રંગપુર    (D) પ્રભાસ પાટણ

સાચો જવાબ જુઓ

જવાબ: (B) લોથલ

૨. જૂનાગઢમાં 'સુદર્શન તળાવ' નું નિર્માણ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના કયા સુબાએ કરાવ્યું હતું?

(A) પુષ્યગુપ્ત    (B) તુષાસ્પ    (C) પર્ણદત્ત    (D) ચક્રપાલિત

સાચો જવાબ જુઓ

જવાબ: (A) પુષ્યગુપ્ત

૩. કયા ચીની મુસાફરે ઈ.સ. ૬૪૦ માં વલ્લભી વિદ્યાપીઠની મુલાકાત લીધી હતી?

(A) ફાહિયાન    (B) ઇત્સિંગ    (C) હ્યુ-એન-સંગ    (D) મેગેસ્થનીઝ

સાચો જવાબ જુઓ

જવાબ: (C) હ્યુ-એન-સંગ

૪. ગુજરાતનો 'સુવર્ણ યુગ' કયા રાજવંશના શાસનકાળને કહેવામાં આવે છે?

(A) મૈત્રક વંશ    (B) ચાવડા વંશ    (C) સોલંકી વંશ    (D) વાઘેલા વંશ

સાચો જવાબ જુઓ

જવાબ: (C) સોલંકી વંશ

૫. 'રાણીની વાવ' (પાટણ) નું નિર્માણ કોણે કરાવ્યું હતું?

(A) મીનળદેવી    (B) નાયિકા દેવી    (C) રાણી ઉદયમતી    (D) અનુપમા દેવી

સાચો જવાબ જુઓ

૬. ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના સમયે ઉદ્ઘાટન કોના હસ્તે થયું હતું?

(A) ડૉ. જીવરાજ મહેતા    (B) રવિશંકર મહારાજ    (C) સરદાર પટેલ    (D) ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિક

સાચો જવાબ જુઓ

જવાબ: (B) રવિશંકર મહારાજ

❓ ગુજરાતનો ઇતિહાસ: FAQs

Q1: ગુજરાતનો સૌથી મોટો શિલાલેખ ક્યાં આવેલો છે?

જવાબ: અશોકનો શિલાલેખ જૂનાગઢમાં ગિરનારની તળેટીમાં આવેલો છે, જે ગુજરાતનો સૌથી મહત્વનો ઐતિહાસિક શિલાલેખ છે.

Q2: 'મહાત્મા ગાંધી' એ ગુજરાતમાં સૌપ્રથમ કયો સત્યાગ્રહ કર્યો હતો?

જવાબ: ખેડા સત્યાગ્રહ (૧૯૧૮) એ ગાંધીજીનો ગુજરાતમાં પ્રથમ સત્યાગ્રહ હતો.

Q3: ગુજરાતની રાજધાની અમદાવાદથી ગાંધીનગર ક્યારે બદલવામાં આવી?

જવાબ: ૧૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૧ ના રોજ ગુજરાતની રાજધાની સત્તાવાર રીતે અમદાવાદથી ગાંધીનગર ખસેડવામાં આવી હતી.

Q4: 'મહાગુજરાત આંદોલન' ના પ્રણેતા કોણ હતા?

જવાબ: ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક, જેમને ગુજરાતની જનતા 'જનતાના ચાચા' તરીકે ઓળખતી હતી.

Q5: સોમનાથ મંદિરનું છેલ્લે (આધુનિક) નવનિર્માણ કોણે કરાવ્યું?

જવાબ: ભારતની આઝાદી બાદ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે સોમનાથ મંદિરના નવનિર્માણનો સંકલ્પ કર્યો હતો.

🏁 નિષ્કર્ષ

મિત્રો, આ લેખમાં આપણે ગુજરાતના ઐતિહાસિક લોથલથી લઈને આધુનિક ગિફ્ટ સિટી સુધીની સફર જોઈ. ગુજરાતનો ઇતિહાસ આપણને હિંમત, વેપાર બુદ્ધિ અને સંસ્કાર વારસાની શીખ આપે છે. આશા છે કે આ માહિતી તમારી આવનારી તમામ પરીક્ષાઓમાં ખૂબ જ ઉપયોગી સાબિત થશે. વધુ વિગતવાર અભ્યાસ માટે EduStepGujarat સાથે જોડાયેલા રહો.

🌐 અમારી વેબસાઇટ 📲 WhatsApp ગ્રુપ

⚠️ Disclaimer: આ લેખ શૈક્ષણિક હેતુ માટે વિવિધ ઐતિહાસિક પુસ્તકો અને સ્ત્રોતોના આધારે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. તથ્યોની વધુ ચોકસાઈ માટે ગ્રંથ નિર્માણ બોર્ડના પુસ્તકોનો સંદર્ભ લેવો.

📖 આ પણ વાંચો (Trending Topics) 💥

• ✅ TAT-HS ૨૦૨૬: ઉચ્ચત્તર માધ્યમિક ભરતીની સંપૂર્ણ વિગત
• ⚖️ ભારતનું બંધારણ: પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાતી તમામ કલમો
• 👮 પોલીસ કોન્સ્ટેબલ ભરતી ૨૦૨૬: સિલેબસ અને તૈયારીનું પ્લાનિંગ
• 💡 જનરલ નોલેજ (GK) ૨૦૨૬: ગુજરાત અને ભારતનો સાંસ્કૃતિક વારસો
• 📚 ગુજરાતી વ્યાકરણ: અલંકાર, છંદ અને સમાસ - શોર્ટકટ ટ્રીક્સ સાથે
• ⚖️ ભારતનું બંધારણ: પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાતી તમામ કલમો
• 💡 જનરલ નોલેજ (GK) ૨૦૨૬: ગુજરાત અને ભારતનો સાંસ્કૃતિક વારસો
• ✅ પંચાયતી રાજ: મહત્વની કલમો અને સુધારાઓ
• ✅ ગુજરાતી વ્યાકરણ અને સાહિત્ય: તલાટી માટે મોસ્ટ IMP
• ✅ પોલીસ ભરતી ૨૦૨૬: શારીરિક કસોટીના કોલ લેટર ડાઉનલોડ કરો
• 📊 GPSC STI પરિણામ: STI વર્ગ-૩ ફાઈનલ કટ-ઓફ અને મેરિટ લિસ્ટ
• 📌 નવો સિલેબસ: પોલીસ કોન્સ્ટેબલ નવો સિલેબસ ૨૦૨૬ - સંપૂર્ણ વિગત
• ⚖️ ભારતીય બંધારણ: બંધારણના મોસ્ટ IMP ૩૦૦+ પ્રશ્નો (PDF)
• ✍️ વ્યાકરણ: ગુજરાતી વ્યાકરણ: તમામ ટોપિક્સ અને ઉદાહરણો
• 🏛️ ઇતિહાસ: ભારત અને ગુજરાતનો ઇતિહાસ - પરીક્ષાલક્ષી મટીરીયલ
• 🧮 ગણિત: ૧ થી ૧૦૦ ના વર્ગ અને ઘન યાદ રાખવાની ટ્રીક
• 🖼️ ભૂગોળ: ગુજરાતની જમીનના પ્રકારો (નકશા સાથે)
• 🌏 ભારતનું બંધારણ: દરેક ભાગની ફ્રી PDF મેળવો
• 🛶યુરોપિયન પ્રજાનું આગમન: પોર્ટુગીઝો અને અંગ્રેજોનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ
• 🗓️ડેલી કરંટ અફેર્સ: દરરોજના મહત્વના સમાચાર
• 🛡️ગુજરાત પોલીસ ભરતી: ૯૫૦ જગ્યાઓ માટે સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
• 📖 ભારતનું બંધારણ: રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ અને સંપૂર્ણ યાદી
• ⚙️ મનોવિજ્ઞાન: બુદ્ધિ અને IQ શોધવાનું સૂત્ર (વિગતવાર)
• 🎲 ગણિત: ૧ થી ૩૦ ના વર્ગ અને વર્ગમૂળ યાદ રાખવાની ટ્રીક
• 📝 ઇતિહાસ: જૂનાગઢ જિલ્લાનો ઇતિહાસ અને સત્યાગ્રહ